Waarschuwing: deze documentaire bevat zeer schokkende beelden van slachtoffers en overlevenden van de nazikampen.
De historische documentaire zelf bestaat uit opnamen die geallieerde militaire cameramensen maakten bij de bevrijding van kampen. Op 29 november 1945 werd een montage van die opnamen vertoond voor het Internationaal Militair Tribunaal in Neurenberg. Daar kreeg de film een uitzonderlijke bestemming: hij werd officieel bewijsstuk USA-79, met documentnummer 2430-PS.
De camera bereikt de kampen
Toen de geallieerde legers in het voorjaar van 1945 Duitsland binnentrokken, troffen soldaten mensen aan die na gevangenschap, dwangarbeid, mishandeling, ziekte en honger nog nauwelijks in leven waren. Ze vonden ook de lichamen van gevangenen die vóór of tijdens de bevrijding waren gestorven. De bevrijding betekende voor de overlevenden het einde van de naziheerschappij, maar lang niet meteen het einde van hun lijden: zij hadden dringend voedsel, medische zorg en een veilige plek nodig. Militaire fotografen en cameramensen legden vast wat zij aantroffen. Hun werk had een direct doel: de toestand van de kampen documenteren op het moment dat de geallieerden er aankwamen. George C. Stevens, vóór de oorlog een bekende Amerikaanse filmregisseur, leidde tijdens de oorlog militaire filmploegen die de opmars van Amerikaanse troepen vastlegden. Die opdracht bracht zijn mensen uiteindelijk ook bij de bevrijding van de kampen. De latere documentaire werd samengesteld uit opnamen van geallieerde militaire cameramensen; het is dus onjuist om elk beeld aan Stevens persoonlijk toe te schrijven. Dat onderscheid doet ertoe. Nazi Concentration Camps toont geen gebeurtenissen die in 1945 door acteurs werden nagespeeld. De beelden werden opgenomen op de aangetroffen locaties. Tegelijk is de documentaire een montage: iemand koos fragmenten, plaatste ze in een volgorde en voegde gesproken toelichting toe. De opnamen zijn historische bronnen; de film is de vorm waarin een selectie daarvan in Neurenberg aan de rechters werd gepresenteerd. Volgens de verklaring die tijdens het proces werd voorgelezen, was de toelichting ontleend aan verslagen van de militaire fotografen.
Waarom er meer nodig was dan beelden alleen
De aanklagers wilden de film gebruiken in een strafproces tegen de leiders van nazi-Duitsland. Daarom moest vaststaan waar de opnamen vandaan kwamen en of de vertoonde fragmenten betrouwbaar waren. Beelden konden de aanwezigen diep raken, maar hun bewijskracht vereiste ook een controleerbare herkomst. De vertoning begon dan ook met beëdigde verklaringen. Stevens verklaarde dat officiële geallieerde filmploegen de opnamen tijdens hun militaire werkzaamheden hadden gemaakt en dat de gefilmde mensen en plaatsen, naar zijn beste weten, waarheidsgetrouw waren weergegeven. De Amerikaanse marineofficier E. Ray Kellogg, die ervaring had met filmtechnieken, verklaarde dat hij de geselecteerde fragmenten had onderzocht en dat de beelden niet waren geretoucheerd of vervormd ten opzichte van de originele negatieven. Hij beschreef de vertoonde selectie als ongeveer 6.000 voet film, gekozen uit 80.000 voet die hij had bekeken. Zijn verklaring werd mede beëdigd voor marinekapitein John Ford. Dat documenteert Fords betrokkenheid bij de bewijsprocedure; het betekent niet dat Ford alle kampbeelden zelf filmde. Er zit een belangrijk verschil tussen selecteren en vervalsen. De filmmakers kozen opnamen uit een veel grotere hoeveelheid materiaal en brachten ze samen in één film. De verklaringen in het proces gingen over de authenticiteit van de afgebeelde opnamen en hun herkomst uit de oorspronkelijke filmnegatieven. De montage maakte het materiaal toonbaar in de rechtszaal, terwijl de beëdigde verklaringen de rechters in staat stelden de bron te beoordelen.
Wat de documentaire laat zien
De film voert de kijker langs verschillende bevrijde kampplaatsen en toont zowel overlevenden als de sporen van massale sterfte. Het Amerikaanse Holocaustmuseum biedt tegenwoordig afzonderlijke fragmenten uit de documentaire aan, waaronder beelden van Nordhausen en Buchenwald. De film was geen volledig overzicht van alle nazikampen en evenmin een overzicht van ieder slachtoffer. Hij bracht een selectie samen van wat geallieerde cameramensen in de door hen bereikte gebieden konden vastleggen. De historische betekenis van de beelden ligt ook in wat zij over de laatste oorlogsmaanden tonen. De nazi’s hadden gevangenen tussen kampen verplaatst; kampen waren overvol geraakt en de omstandigheden waren rampzalig. Voor bevrijders waren de mensen vóór de camera geen abstracte aantallen. Het waren gevangenen met verschillende nationaliteiten en achtergronden, van wie velen de oorlog nog moesten zien te overleven. De film toont hen op een ogenblik dat hun gevangenschap eindigde, maar waarin de lichamelijke gevolgen ervan nog onontkoombaar zichtbaar waren. De documentaire mag daarom niet worden gebruikt alsof hij de hele Holocaust in beeld brengt. De Amerikaanse en Britse filmploegen legden vast wat zij aan het westelijke front aantroffen. De massamoord op Europese Joden omvatte ook gebeurtenissen en vernietigingsplaatsen die niet door deze camera’s bij hun bevrijding zijn gefilmd. Het Holocaustmuseum maakt in zijn overzicht van het Neurenbergse bewijs onderscheid tussen deze Amerikaanse kampfilm en een afzonderlijke Sovjetfilm met materiaal over Majdanek en Auschwitz. De film van 29 november 1945 is een krachtig bewijsstuk, maar geen visuele encyclopedie van alle nazimisdaden.
29 november 1945: vertoning in Neurenberg
Het eerste grote Neurenbergproces was op 20 november 1945 begonnen. Vier geallieerde mogendheden — de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, de Sovjet-Unie en Frankrijk — berechtten voor het Internationaal Militair Tribunaal vooraanstaande vertegenwoordigers van het naziregime. De aanklagers bouwden hun zaak vooral op met grote aantallen documenten, naast verklaringen van getuigen en filmbeelden. De kampfilm kreeg daarin een eigen plaats: zij maakte de gevolgen van het kampstelsel zichtbaar in de rechtszaal. De procesnotulen laten nauwkeurig volgen hoe dat gebeurde. Aanklager Thomas J. Dodd kondigde de film aan. Hij zei uitdrukkelijk dat dit niet al het bewijs over de concentratiekampen was. De aanklagers wilden aantonen dat die kampen een wezenlijk onderdeel waren van het nazistische bestuur: een middel van terreur, onderdrukking en vervolging. Daarna lichtte marineofficier James B. Donovan de herkomst van de opnamen en de beëdigde verklaringen toe. Pas vervolgens werd de film onder het nummer USA-79 vertoond. De verdediging was in de gelegenheid gesteld de film vooraf te bekijken. Volgens de procesnotulen had een vertoning voor de advocaten twee dagen eerder plaatsgevonden en beschikten zij over vertaalde afschriften van de ondersteunende verklaringen. Ook dit detail is wezenlijk: de documentaire werd niet zomaar als schokkend beeldmateriaal op een publiek losgelaten, maar ingebracht in een procedure waarin de herkomst en de mogelijkheid tot verweer meetelden. Het Amerikaanse Holocaustmuseum beschrijft de stilte in de rechtszaal toen na de vertoning het licht weer aanging. Het museum noemt de menselijke uitwerking van deze visuele getuigenis een keerpunt in het proces. Er bestaan ook filmbeelden van reacties in de rechtszaal na de vertoning. We kunnen dus de impact van die dag bespreken, maar moeten voorzichtig zijn met stellige uitspraken over wat elke afzonderlijke beklaagde dacht of voelde: een gefilmde gezichtsuitdrukking bewijst dat niet.
Bewijs van een systeem
De film confronteerde de rechters met het resultaat van vervolging en gevangenschap. De aanklagers moesten vervolgens ook aantonen hoe dat resultaat verband hield met beleid, bevelen, organisaties en individuele verantwoordelijkheid. Daarom was Nazi Concentration Camps slechts één deel van een veel groter dossier. De vervolging in Neurenberg steunde hoofdzakelijk op documenten die de Duitsers zelf hadden opgesteld. Daarnaast werden getuigenissen en ander filmmateriaal gebruikt. Sommige films die in Neurenberg werden vertoond, bestonden uit door de nazi’s zelf opgenomen beelden. Dat geldt niet als algemene beschrijving van Nazi Concentration Camps: deze specifieke documentaire was samengesteld uit geallieerde opnamen van de bevrijding. Dat onderscheid raakt gemakkelijk verloren wanneer alle Neurenbergse films op één hoop worden gegooid. De documentaire gaf het tribunaal een blik op wat op de kampplaatsen was aangetroffen; documenten en verklaringen hielpen om de werking van het regime en de verantwoordelijkheid van mensen binnen dat regime vast te leggen. Samen vormden zij een dossier dat niet alleen voor de vonnissen van belang was. Het proces was ook bedoeld om een blijvend openbaar verslag van de misdaden achter te laten. De processtukken en bewijsdocumenten werden nadien gepubliceerd, zodat onderzoekers en latere generaties ze konden blijven raadplegen.
Wat de film vandaag van ons vraagt
Tachtig jaar later kunnen historische beelden snel opnieuw worden gemonteerd, ingekleurd of verwerkt in een moderne affiche. Dat kan iemand ertoe brengen de oorspronkelijke documentaire op te zoeken. Maar bij deze geschiedenis is de herkomst van ieder beeld van bijzonder belang. De hierboven getoonde kleurenaffiche is een hedendaagse bewerking; de gefotografeerde groepsscène op die affiche mag niet dienen als bewijs dat al die personen op die manier samen vóór de poort stonden. Wie iets als authentiek beeld uit 1945 presenteert, moet kunnen verwijzen naar de oorspronkelijke opname en haar archiefbeschrijving. De kracht van Nazi Concentration Camps berust uiteindelijk niet op een moderne vormgeving. Zij berust op de camera’s die de bevrijders meenamen, op de mensen en plaatsen die zij filmden, en op de poging om dat materiaal in een rechtszaal controleerbaar te maken. Op 29 november 1945 werden die opnamen onderdeel van het officiële bewijs. De film blijft daardoor tegelijk een getuigenis van de bevrijding, een bron voor historisch onderzoek en een document van de manier waarop men na de oorlog gerechtigheid probeerde te zoeken.

Geen opmerkingen:
Een reactie posten