maandag 19 oktober 2026

BURT LANCASTER (INTERVIEW UIT DE JAREN 70)

Updated

Burt Lancaster is een levend brok jeugdsentiment, de atletische held uit de avonturenfilms van 25 jaar geleden. En nog altijd herinnert zijn imposante gestalte meer aan die rollen dan aan de karakterrollen als oudere mannen die hij destijds ook al speelde, Hij heeft echter een duidelijke afweer om op dat heldhaftige verleden in te gaan. Dat is kennelijk al veel vaker gebeurd dan hem lief is. ‘Laten we nou eerlijk zijn, ik tel niet meer mee. Geen mens zal nog een film gaan zien, alleen omdat ik erin meespeel. Er is weinig plaats meer voor de oude garde, het is nu de beurt van Jack Nicholson, Dustin Hoffman of Ryan O’Neal. Maar er is geen enkele acteur of regisseur meer die succes van een film bij voorbaat garandeert. De producenten kunnen net zo goed gokken op nóg nieuwere gezichten, nieuwe acteurs en vooral nieuwe ideeën. De filmindustrie kan zich niet langer permitteren om miljoenen over de balk te gooien, uit te geven aan honoraria. De hele wereld is ingrijpend aan het veranderen en de cinema kan niet achterblijven. Films kunnen niet langer sprookjes voor volwassenen zijn, daar is de mentaliteit van het publiek niet meer naar. Om je in de huidige maatschappij staande te kunnen houden, moet je een schild van cynisme ontwikkelen. Dan geloof je niet meer in de oude deugden en zeker niet in de oude helden. De tijd dat er speciaal rondom een ster films werden gefabriceerd is voorbij.’ - Is dat in een aantal gevallen toch niet jammer? ‘Het star system is al veel langer dood dan de mensen zich realiseren. Ik besefte het twintig jaar geleden al. Ik had toen net een erg succesvolle film gedaan samen met Tony Curtis — Trapeze — en er leek geen reden om aan te nemen dat nóg een film met Curtis en mij niet ook een redelijk succesje zou worden. Maar bij die film — Sweet Smell of Success, die veel beter en interessanter was dan Trapeze — bleef het publiek massaal weg. Als producent heb ik er anderhalf miljoen dollar aan verloren en ik moest daarna een tijd in slavernij gaan om er weer bovenop te komen. Dat is normaal. De geschiedenis leert dat alle echt belangrijke films gemaakt zijn in de marge van de boterham-met-beleg-films. Voor ieder stuk onafhankelijkheid dat je wilt veroveren moet je een ander stuk onafhankelijkheid prijsgeven. Een idealist in de cinema moet zijn ziel aan de duivel verkopen, zeker in Hollywood. Mensen die daar nooit gewerkt hebben, kunnen niet begrijpen wat een voortdurend gevecht dat is. Knokken tegen de flauwekul en de opschepperij, om althans een stuk van je integriteit te bewaren. Tegenover elke film die je graag wilt maken, elke rol die je graag wilt spelen, staan films en rollen die je helemaal niet graag wilt doen, maar moet doen als prijs voor dat ene waarin je wel gelooft. ‘De beroemdste film die ik geproduceerd heb was Marty. Dat was een bijzonder goedkope film, voor een paar ton, maar we hebben een heidense tijd gehad om dat geld bij elkaar te krijgen. United Artists wilde Marty niet maken: wie wil er nou een film zien over twee lelijke mensen? Het was een schoonheid van een verhaal en uiteindelijk een ontroerende film, maar dat is de mentaliteit waarmee je constant te maken hebt. Uiteindelijk wilde U.A. het toch doen, als ik eerst voor hen in een western wilde spelen: Vera Cruz. Dat was de prijs — de brood-metbeleg-film — om Marty te mogen maken. Vera Cruz heeft elf miljoen opgebracht en Marty vijf-en-een-half miljoen plus alle onderscheidingen die er maar te vergeven waren, inclusief de Oscar. En toch beschouwden ze bij U.A. de drie ton die ze in Marty hadden gestoken als verloren geld, omdat het niet hun idee was geweest. Zo gaat dat. Ik had de contractuele verplichting om nog één film voor Hal Wallis te doen en hoe eerder ik van die man verlost was, hoe liever het me was. Wallis ging een film maken waarin ik erg graag wilde spelen: The Rainmaker met Katharine Hepburn. Omdat hij wist dat ik zo op die rol gebrand was, mocht ik hem alleen spelen op voorwaarde dat ik nog een extra-film voor hem zou doen: Gunfight at the O.K. Corral.’ — Hal Wallis heeft u voor de film ontdekt. ‘Hij heeft me mijn eerste filmcontract gegeven, dat is iets anders, maar de eerste films die me bekendheid hebben gegeven waren geen produkties van hem: The Killers en Brute Force. Toevallig waren dat rollen als tough guy en als het aan Wallis had gelegen, zou ik mijn leven lang niets anders meer hebben gespeeld, omdat hij de fantasie niet had om iets nieuws te bedenken. Ik heb alleen een contract met hem getekend omdat het een mogelijkheid openliet voor opties van buitenaf. Wallis was iemand die A-films probeerde te maken met B-budgets. Hij zou een goede produktieleider zijn geweest, het moest bij hem altijd snel — wat goed is — en voor een koopje — wat goed kan zijn, als je het eerlijk doet. Hij verdiende vooral veel geld met het uitlenen aan andere produkties van acteurs die bij hem onder contract stonden, terwijl ze zelf van hem hun normale contractsalaris kregen. Om mij in From Here to Eternity te laten spelen moest Columbia hem 330000 dollar betalen, maar ik kreeg van hem maar 48 000 dollar.’

— Hebben dergelijke ervaringen u ertoe aangezet om zelf producent te worden? ‘Ik hou van acteren, vooral als de rol een uitdaging is of wanneer het scenario iets zinnigs te vertellen heeft, maar de echte bevrediging is om van begin tot eind bij een film betrokken te zijn, vanaf het eerste idee tot en met de voltooiing. En ik vind van mezelf dat ik daar een goede background voor heb. Ik ben in New York geboren en heb er het grootste gedeelte van mijn leven gewoond en dat is een erg sophisticated stad. Ik heb daar heel jong de werkelijkheid onder ogen leren zien en een gevoel van onafhankelijkheid verworven. Ik was nooit de jongen die regelrecht van de boerderij voor de camera’s kwam en nog alles moest leren. Ik hield van muziek, van opera’s en concerten, en ik heb altijd veel gelezen, geen pulp, maar literatuur. Ik heb bij The Killers Mark Hellinger [de producent] versteld doen staan door het scenario te vergelijken met het verhaal van Hemingway. Als ze je vragen voor de rol van een onnozele krachtpatser, dan nemen ze onmiddellijk aan dat je dat ook bent. Maar ik had ook toen al vrij sterk ontwikkelde politieke noties. Allemaal eigenschappen waardoor ik heel goed scenario’s kon beoordelen en zien wat de mogelijkheden ervan waren. ‘Toen mijn manager — Harold Hecht — en ik met onze produktiemaatschappij begonnen, maakte Hollywood een heleboel goeie entertainment-films en een heleboel troep, maar nauwelijks films die te maken hadden met de realiteit waarin de mensen leefden. Ik heb niets tegen entertainment, wanneer een film zegt ‘‘ga eens lekker onderuit zitten, we gaan lol maken’’ dan is dat ook een boodschap. Maar er moeten óók films zijn die de mensen bewust maken van wat er in de wereld gaande is, want vroeg of laat zal dat hun eigen leven beïnvloeden. Uiteindelijk moeten ze zelf bepalen welke richting hun leven zal nemen, hoe ze hun maatschappij willen laten bewegen. Maar kunst — en film ook — kan hen helpen bij die besluitvorming. Ik heb mezelf nooit als een kruisvaarder gezien, als Gods linkerhand met Charlton Heston aan de rechterkant, maar ik wil wel in mijn films iets zeggen. Alleen, om te produceren heb je geld nodig, heel veel geld, en op het moment heb ik niet veel geld. Ik zie nu erg veel regisseurs van wie ik graag films zou produceren, maar het enige wat ik kan doen is hun films spelen. Als ze me willen hebben.” — Stemt u dat bitter? ‘Ik zou graag nu jong zijn geweest. Ik heb geen heimwee naar de rollen die ik twintig of dertig jaar geleden speelde, wat ik soms wél mis is de spanning van het circus, de risico’s, het gevoel dat je elke avond je leven waagde. Ik zou best terug willen naar de vitaliteit, de lenigheid, alle mogelijkheden die ik toen had. Ik heb zoveel kansen gemist, zoveel dingen niet gedaan die ik had willen doen, en ik heb nog maar zo weinig tijd om ze alsnog te doen. Ik heb maar een paar maanden van mijn leven op het toneel gestaan — na de oorlog drie weken in A Sound of Hunting, de rol die me via een van de andere acteurs, Sam Levene, mijn filmcontract heeft bezorgd, en pas een paar jaar geleden weer, in Knickerbocker Holiday bij de Los Angeles Light Opera — terwijl voor elke echte acteur het theater toch de voornaamste bron is. Onmiddellijk na The Killers vroegen Elia Kazan en Tennessee Williams me voor de Broadway-voorstelling van A Streetcar Named Desire. Ik kon niet, vanwege mijn contract met Wallis, en toen heeft Brando de rol gekregen. Ik kan onmogelijk zeggen of ik het net zo goed of beter zou hebben gedaan als Brando, maar ik denk dat ik voor die rol héél goed was geweest. Ik zou waarschijnlijk een heel andere carrière hebben gehad als ik hem had gespeeld. ‘Maar bitterheid . . . Natuurlijk steekt het als je merkt dat de meest succesvolle film die je gedaan hebt zulke volslagen rotzooi is als Airport. Ik heb altijd geprobeerd om de meest uiteenlopende rollen te doen, me bewust blootgesteld aan ervaringen waarvan ik van tevoren niet wist of ik ze aankon. Mensen als Gable en Cooper hebben hun leven lang zichzelf gespeeld én goed én met succes. Dat kwam waarschijnlijk overeen met hun behoeften, met hun opvatting van het werk, maar dat soort succes heb ik nooit nagejaagd. Ik heb gevochten voor rollen als in Come Back, Little Sheba en The Rainmaker en Sweet Smell of Success en Elmer Gantry, ik heb daar succes en prijzen mee behaald, maar in het bewustzijn van het publiek ben ik toch de voormalige circusacrobaat gebleven. In Europa heeft Luchino Visconti me geholpen om me definitief als serieus acteur te bewijzen met Il Gattopardo, maar als de mensen in Amerika met of over me praten, hebben ze het nooit over die film of over Elmer Gantry, maar over The Train of The Professionals. Uitstekend entertainment, maar geen films die wat te vertellen hadden, die me na aan het hart liggen.’ — Misschien wilt u er helemaal niet over praten, maar dat circusverleden prikkelt natuurlijk erg de verbeeldingskracht. ‘Het was voor mij het enige werk dat ik in 1930 kon krijgen. Mijn vader was postbode, maar hij heeft mijn broers, mijn zuster en mij wel naar de middelbare school laten gaan. Ik deed altijd veel aan atletiek en ik had een trainer die zelf acrobaat was geweest. Toen ik van school af kwam, hadden de drie oudste kinderen al werk gevonden, in heel nederige baantjes. Samen met mijn vriend Nick Cravat kon ik werk krijgen in een klein circus, als het acrobatische duo Lanc en Cray. Ik kreeg vijf dollar per week, plus kost en inwoning. Ik heb zes jaar door Amerika getrokken, met circussen, en toen ik 24 was verdiende ik vijftien dollar per week. Net toen ik een aanbieding kreeg van een belangrijk circus, kreeg ik een ongeluk bij een oefening aan de trapeze en brak mijn rechterhand. De artsen waren heel duidelijk: mijn hand zou weer uitstekend gaan functioneren, maar grote krachtsinspanningen waren onmogelijk. Eigenlijk is dat mijn grote geluk geweest, hoewel ik mezelf toen als afgeschreven beschouwde. Ik vond een baantje in een warenhuis, verkoper op de afdeling linnengoed, en binnen een paar maanden was ik afdelingschef, maar ik voelde me wel ongelukkig. Toen brak de oor- log uit en ik heb als vrijwilliger getekend en ben met het Vijfde Leger naar Italië gegaan.’ — Het verhaal gaat dat u zich nu definitief in Italië wilt gaan vestigen. ‘Ik wil er een huis kopen, dat is waar, maar niet om er voorgoed te wonen. Ik kan gewoon niet langere tijd achter elkaar in hotels leven. In een hotel kan ik geen gymnastiekoefeningen doen. En ik wil kunnen rommelen in een tuintje, al is het maar een paar vierkante meter. Ik wil in alle rust kunnen lezen, plaats hebben voor mijn boeken, en ik heb meer boeken dan een blikveld kan bevatten. En al mijn boeken herlees ik meer dan eens, ik maak aantekeningen, ik wil verder gaan dan de oppervlakte, ik wil doorgraven en verrassende ontdekkingen doen. Maar vooral, ik wil een thuis hebben. Sigle, mijn jongste dochter, studeert in Rome en ik denk dat een belangrijk deel van de toekomst die ik als acteur nog heb ligt in Europa. Ik heb nu een contract met Carlo Ponti voor twee films met Sophia Loren. En ik hou van Italië. Ik ben erkentelijk voor de rollen die ik er heb kunnen spelen en ik vind het het mooiste land ter wereld. Mijn dierbaarste herinneringen liggen daar. Ik heb er voor het eerst geacteerd, in 1944, toen ik met het leger in Sicilië lag. Vanwege mijn circuservaring mocht ik militaire revues schrijven en regisseren, ik heb geacteerd, gezongen en gedanst. Zo heb ik in Montecasino mijn tweede vrouw Norma leren kennen, die als entertainer voor de troepen werkte.’

— Maar dat huwelijk heeft geen stand gehouden.

(Kwaad): ‘Een huwelijk dat twintig jaar gelukkig is geweest en geresulteerd heeft in een hecht gezin met vijf kinderen, kan niet mislukt zijn! We zijn gescheiden om goede vrienden te kunnen blijven. Ik heb nu alweer een paar jaar een vriendin, Jackie Boone, maar dat doet niets af aan het respect dat ik nog altijd voor Norma voel. Op mijn leeftijd heb ik geen trouwplannen meer. Voor een huwelijk moet je met zijn tweeën zijn en ik laat de beslissing afhangen van Jackie. Je kunt nooit weten. Ik las dat mijn dierbare vriend Luchino trouwplannen zou hebben met zijn verpleegster en als dat gebeurt, wil ik zijn getuige zijn. Dan kan hij weer getuige zijn bij mijn huwelijk. Haha.’ — U had vroeger de reputatie altijd met uw regisseurs overhoop te liggen. U hebt vooraanstaande mensen als Laurence Olivier (bij Separate Tables), Alexander Mackendrick (bij The Devil’s Disciple) en Arthur Penn (bij The Train) tijdens de opnamen laten vervangen. ‘Regisseren is het beste baantje bij de film, want als je regisseur bent, dan ben je God. En natuurlijk wil iederéén God zijn. Het heeft ook te maken met het type acteur dat ik ben. Er zijn acteurs die volstaan met zich te laten vertellen wat ze moeten doen, maar dat noem ik geen acteurs. Een acteur moet zijn eigen conceptie hebben over zijn werk, over wat hij wil overbrengen, want uiteindelijk staat hij ervoor, moet hij het doen. Het is geen kunst om een scènetje te spelen, om te weten of je het goed gedaan hebt, maar het belangrijkste is dat je precies weet hoe het totaaleffect moet worden. En dat betekent — voor mij tenminste — dat ik me ook bemoei met het scenario, met de manier waarop de scènes geregisseerd worden, omdat het allemaal te maken heeft met hoe effectief ik mijn werk kan doen. Ik heb gemerkt dat veel regisseurs me daarom een lastpost vinden, maar ook dat hoe groter de regisseur is, hoe meer vrijheid hij zijn acteurs gunt. ‘Dat is niet makkelijk. Toen ik voor Visconti Il Gattopardo deed, waren het scenario en de regie zo goed als ik maar kon hopen, veel beter zelfs. Ik zou er niet over piekeren om Visconti te corrigeren, maar ik dacht wel dat ik voor mijn acteren zijn steun nodig had, een Siciliaanse prins was tenslotte iemand die heel ver van mijn ervaringswereld af stond. Maar Visconti heeft me die rol helemaal op eigen kracht laten uitwerken, hij heeft alleen mijn ideeën wat genuanceerd nadat ik ze gekregen had. Vóór de opnamen heeft hij me drie weken meegenomen door Sicilië, om aan de sfeer te wennen. ‘‘Hier leven nog de echte luipaarden,”’ zei hij. Voor een bepaalde scène moest ik buiten beeld een koffer openen waarin twaalf zijden hemden bleken te liggen. Ik moest zichtbaar in de film er hooguit twee dragen, maar Visconti zei dat hij ze had laten komen om me de hele opnameperiode door het contact van zijde op mijn huid te laten voelen. Zo werkte hij. Voor slechts één scène heeft hij me echt geïnstrueerd en de suggesties die hij me toen aanpraatte gingen ver uit boven alles wat ik zelf had kunnen bedenken en hij heeft uren uitgetrokken om me ze uit te leggen. Maar voor het overige: totale vrijheid. Ik kon me zelfs precies bewegen zoals ik wilde, doordat hij de camera voortdurend aan de acteurs aanpast. Ik heb dat bij niemand anders meegemaakt, gewoonlijk moet de acteur zich aanpassen aan waar de camera is. Dat noem ik een ideale regie.’

— Een andere beroemde rol — waarvoor u de Oscar hebt gekregen — was Elmer Gantry, de oplichter-evangelist van Sinclair Lewis. ‘Gantry was een favoriet project van Richard Brooks en mij, al sinds 1947 toen hij als scenarioschrijver aan Brute Force werkte. De rol in The Rainmaker was eigenlijk een soort generale repetitie voor Elmer Gantry. Eigenlijk was Gantry een schmiere-acteur, hij wilde per se dat iedereen hem aardig vond. Hij vond het geweldig om met zijn praatjes opwinding te zaaien, hij was een superverkoper. Ik vind de film een verbetering op de roman, omdat Sinclair Lewis Gantry heel eendimensionaal heeft gemaakt, iemand met wie je je niet kunt identificeren. Wij hebben er iemand van gemaakt die op zoek was en die terwijl hij daarmee bezig was voortdurend op de schouder geklopt wilde worden. Maar wat acteren aangaat, ik hoefde Gantry helemaal niet te spelen, ik was mezelf.’ — U hebt zelf twee films geregisseerd. ‘Ik heb nou wel gesteld dat de regisseur God is, maar ik heb ook ontdekt dat ik God niet ben. Een film regisseren is het zwaarste wat ik ooit gedaan heb, omdat het al mijn tijd in beslag nam. Ook als je 24 uur per dag bezig bent, dan ben je nog niet klaar. De regie van The Midnight Man was eigenlijk alleen een vriendendienst aan de scenarioschrijver, maar ik vind dat ik met The Kentuckian een heel behoorlijke film heb gemaakt, al hebben we het scenario nooit helemaal sluitend gekregen. Ik heb lovende kritieken gehad, al zagen de recensenten er invloeden in van de regisseurs met wie ik gewerkt had, waar ik me zelf nooit bewust van ben geweest. Ik heb nooit kritiekloos tegenover mijn regisseurs gestaan, ik heb altijd naast hen proberen te staan. Maar ik heb tijdens het regisseren gemerkt dat het voor mij erg moeilijk is om al mijn tijd en aandacht aan één ding te geven. Ik wil weten wat er om me heen gebeurt in de wereld: als je als regisseur goed je werk wilt doen, kan dat niet. Ik ben tijdens de opnamen van Castle Keep speciaal van Joegoslavië even overgevlogen om deel te nemen aan de Mars naar Washington — dat kon — maar als regisseur zou ik waarschijnlijk niet eens hebben geweten dat die Mars gehouden werd. ‘Acteren is eigenlijk heel makkelijk, je werkt maar een paar uur per dag echt. Acteren is een beetje betaalde vakantie, tenzij je in een rotfilm speelt. Alleen toen ik produceerde, had ik het gevoel dat ik wezenlijk bezig was. Als ik het voor het zeggen had gehad, dan zou ik nu uitsluitend producent zijn geweest, maar de omstandigheden hebben het niet gewild. En omdat ik hoop toch iets te doen waardoor er later nog aan me gedacht zal worden, kan ik alleen proberen mezelf te verbeteren als acteur. Een acteur moet altijd nieuwe horizons zien te bereiken, maar dat is vaak moeilijk omdat hij leeft in een wereld van vleierij en bewondering die zijn gezichtsvermogen aantast.’ — De laatste film waarin u als acteur en producent participeerde was Executive Action, waarin gesuggereerd werd dat president Kennedy het slachtoffer is geworden van een ultra-rechts komplot. ‘De bedoeling van die film was om de mensen niet zomaar alles te laten accepteren. Alles wat we in Executive Action zeiden, is bewijsbaar en het enige wat ik in strenge consideratie heb genomen, was de validiteit van het scenario. Als ik daar niet van overtuigd was geweest, dan had ik die film nooit gedaan. Ik wist van tevoren dat bepaalde kringen kwaad zouden worden, dat ze zouden vinden dat ik buiten mijn boekje ging. Maar ik ben nooit beducht geweest voor de reacties van het publiek. Het publiek altijd te vriend proberen te houden, is de grootste miskenning die je het kunt aandoen. Ik heb dus mijn eigen research gedaan en ik raakte helemaal overtuigd dat Harvey Oswald een stroman was. Er zijn vijf schoten op Kennedy afgevuurd. Volgens de FBI-rapporten kon een geweer als dat van Oswald in minimaal negen a tien seconden vijfmaal schieten en het is bewezen dat de tijdsspanne waarin de echte schoten zijn afgevuurd niet veel meer dan vijf seconden was. Dan kun je niet anders dan concluderen dat er meer dan één schutter is geweest. Daarom heeft het onderzoek achteraf nooit iemand tevredengesteld, zijn er zoveel getuigen verdwenen of vermoord. En het ergste wat je in zo’n geval kunt doen, is schouderophalend vergeten.’ — Sindsdien hebt u vooral in Italië gewerkt en het eerste wat u daar hebt gedaan is een tv-serie: Mosé (The Lawgiver). ‘Steeds meer vooraanstaande acteurs zijn nu bereid om voor de televisie te werken, omdat het vaak even lucratief is en de rollen net zo interessant zijn als bij de cinema. Maar ik vind het moeilijk om iets over de serie te zeggen, om er een oordeel over te hebben. Je kunt de geslaagdheid van een rol alleen afmeten aan de reacties van het publiek, al hoeven die niet unaniem te zijn. Soms is het voldoende om tien mensen te bereiken, maar een acteur leeft niet op een eiland. De serie is uitgezonden toen ik niet in Italië was, maar in Amerika is hij midden in de zomer uitgezonden, in een periode waarin echt niemand naar de televisie kijkt. Ik heb een erg goede herinnering aan de opnamen, die uiteenlopende en grote talenten bij elkaar hebben gebracht. Het scenario was van Anthony Burgess, de schrijver van A Clockwork Orange. Een mooi en eenvoudig verhaal, een eeuwige en actuele thematiek: de individuele mens tegenover de macht en het onrecht, en zinvol ten aanzien van de staat Israël nu. Nee, ik geloof niet in God, ik geloof alleen in de mensen. Ik hoorde later dat Federico Fellini verliefd op de rol van Mozes was geworden, dat hij die rol gratis had willen spelen. Maar ik denk niet dat hij hem zo erg goed had geacteerd. In het dagelijks leven speelt hij immers al Mozes, hij heeft de houding en het gedrag en de impact van een profeet. Die rol was gewoon te makkelijk voor hem geweest.’ — De jonge Mozes werd gespeeld door uw zoon William, die ook in The Midnight Man speelde. ‘William heeft totaal geen zin om acteur te worden, hij vindt het afschuwelijk. Hij werkte aan die films mee bij wijze van stage, want hij wil scenarioschrijver worden. Hij heeft net een erg goed script geschreven over een junioren-honkbalteam. Ik heb het erg getroffen met mijn kinderen: de oudste is musicus, de twee vrouwen zijn gelukkig getrouwd en het meisje studeert goed.’ — Een heel verschil met uw solitaire rol in Conversation Piece. ‘Toen Visconti me vroeg voor die film, heb ik van ganser harte toegestemd, met gesloten ogen, zonder iets van het scenario af te weten. Wat ik nog nooit had gedaan. Toen ik het script las, vond ik het erg mooi en erg waar en ik herkende mezelf in de rol van de Professor. Een man alleen, van mijn eigen leeftijd, zonder vrouw en vrienden, die plotseling wordt opgescheept met een gezin dat niet het zijne is, die jongeren in huis krijgt die niet zijn kinderen zijn en voor hen gaat voelen en te laat ontdekt wat de wezenlijke levenswaarden zijn. En aan het eind blijft hij bitter ontgoocheld achter, omdat hij zich in zijn ‘kinderen’ vergist heeft. Ik moet zeggen dat iedere keer dat ik me in mijn eigen leven gehecht heb aan mensen die geen familie van me waren, ik me altijd vergist heb, dat ik uiteindelijk altijd geleden heb. In dat opzicht was het een autobiografische rol of op zijn minst een rol waarmee ik erg veel voeling had. ‘Natuurlijk is een acteur nooit echt eenzaam, omdat hij altijd in een equipe werkt. En dit was een erg fijne equipe. Visconti heeft een zeer speciaal gevoel voor wat het meest authentieke van een rol is, de kleinste en meest vluchtige details, waardoor een sfeer ontstaat waarin iedereen creatief kan zijn. Helmut Berger is een ras-acteur met wie ik onmiddellijk vriendschap heb gesloten en Silvana Mangano is net zo intelligent en gevoelig als je denkt wanneer je haar in een film ziet. Maar het boeiendste, het vertederendste vond ik die twee jonge kinderen die nog nooit voor een camera hadden gestaan en die ik vanuit mijn ervaring kon helpen, waardoor ik het gevoel had dat ik nuttiger was dan alleen voor mijn eigen rol. Kijk, ik weet dat het grote succes dat die film heeft, weinig met mijn bijdrage als acteur te maken heeft. Het is misschien mijn mooiste rol en ik heb er de David di Donatello [Italiaanse Oscar] voor gekregen, maar Visconti zou van een stuk hout nog een groot acteur kunnen maken. De mensen gaan Conversation Piece zien als een Visconti-film — als een gegarandeerde mijlpaal in de filmhistorie — niet om ene Lancaster.’ — Dat is toch wel eens anders geweest. ‘Gebruik alsjeblieft niet het woord ‘filmster’ . Ik heb het geluk gehad dat mijn smoel geschikt bleek voor film, dat ik een soort glamour had. Ik had het fysiek — zowel het uiterlijk als de conditie — dat me geschikt maakte voor een rol die toevallig de hoofdrol was. Anders had ik me moeten opwerken via een hele reeks kleine bijrollen. Hal Wallis zag me helemaal niet als hoofdrolspeler, maar toen The Killers uitkwam heeft hij onmiddellijk het scenario van Desert Fury laten herschrijven om me meer aandacht te geven. Rechtvaardig is dat niet. De beste actrices met wie ik gewerkt heb — Shirley Booth en Anna Magnani — hadden geen glamour en daarom hebben ze nooit de filmcarrière gemaakt waar ze recht op hadden. Ik heb nooit gedacht dat mijn smoel alleen voldoende was, ik heb altijd gevonden dat er méér moest zijn, dat ik moest bewijzen dat ik kloten had. Voor de avonturenfilms in mijn jeugd heb ik altijd een stand-in geweigerd, omdat die capriolen een aspect van mijn rollen waren, ik wilde niet vals spelen. Ik loop nog elke morgen een uur rondjes, om in vorm te blijven voor wat een rol mogelijk van me kan eisen. Dat is maar één aspect. De Professor in Conversation Piece verzamelde achttiende-eeuwse familieportretten, om me in de hobby van zo’n man in te leven heb ik voor de opnamen een hele stapel kunsthistorische boeken bestudeerd. Zoiets is normaal: ik ben een arbeider in dienst van de cinema.’ — Hoe was het werken met Bernardo Bertolucci bij Novecento? ‘Ik zei toch dat een regisseur 24 uur per dag bezig is? Ik weet niet hoe hij het klaarspeelde, maar Bertolucci leek 48 uur per dag bezig. Overdag regisseerde hij, ’s nachts schreef hij. Van het oorspronkelijke scenario bleef bijna niets over. Sommige scènes heeft hij vijf of tien keer herschreven — altijd ’s nachts — en dan was hij de volgende ochtend nog in staat om welgemoed en helder alles opnieuw te veranderen. Als je geen vertrouwen hebt in het talent en de cultuur van de regisseur, zou je stapelgek worden van zo’n manier om een film te construeren. Maar iedere nieuwe verandering bleek altijd echt een verbetering, zodat de acteurs niet onzeker, maar juist extra gestimuleerd werden. Dodelijk vermoeiend voor een vent van mijn leeftijd, maar het gevoel bij een echt belangrijke film betrokken te zijn was het waard. Als ik geld had, behoorde Bertolucci zeker tot de regisseurs van wie ik films zou produceren.’ — Hoe staat uw Amerikaanse carrière ervoor? “Ik heb net een film onder regie van Robert Altman gedaan: Buffalo Bill and the Indians. Dat is ook weer zo’n film waarvan je weet dat het in de eerste en laatste plaats een Altman-film is. Misschien dat er ook nog mensen zullen gaan kijken omdat Paul Newman Buffalo Bill speelt, maar zelfs dat is nog maar de vraag. Geregisseerd worden door Altman is een luxe voor een acteur, een cadeautje dat je jezelf geeft. Het is een western, maar geen gewone western. Ik moet trouwens zeggen dat ik westerns de waarschijnlijk meest complete en bevredigende filmervaring vind. Een goeie western is een legende én een fabel én een escape, hij is bij uitstek visueel. De fout van sommige recente westerns waarin ik gespeeld heb, was dat ze te veel dialoog hadden. Westerns hebben geen woorden nodig. En hun eenvoud, hun schematisme biedt alle gelegenheid tot parallellen met de tegenwoordige tijd, tot het uitdrukken van de angst die de enkele sterveling voelt voor de vijandigheid van de wereld. Natuurlijk kun je nu de Indianen niet meer als de boosdoeners voorstellen, maar je kunt er ook niet sentimenteel over doen, zoals in de films van de jaren vijftig. Je moet ze gewoon, realistisch voorstellen als mensen met een eigen gedragscode die blanken niet kunnen begrijpen, maar wel moeten respecteren. In deze tijd, in de films van deze tijd is geen plaats meer voor superhelden, maar de mensen die het voor het zeggen hebben denken nog steeds dat het publiek me alleen zó ziet. Misschien hebben ze gelijk, maar dat zou betekenen dat het publiek me niet meer wil zien.’ — U klinkt zo teleurgesteld. Is dat de oude dag? ‘Ik ben de zestig gepasseerd, ik ben niet zo ontevreden met mezelf. Ik voel de jaren in mijn botten, ik heb geen remedie tegen de ouderdom. Ik doe aan conditietraining, mijn dokter zegt me wat ik moet eten, maar dat is alleen de buitenkant. Het voornaamste zit in je hoofd, als je daarin alles in rustig evenwicht houdt en de goede ervaringen weet te bewaren, dan blijven je weefsels ook in goede staat. De kwaaltjes komen pas wanneer er hierboven iets begint te haperen. Ik heb er jaren over gedaan om van mezelf te gaan houden en dientengevolge van de andere mensen. Echte rijpheid is consideratie met anderen. En daarom ben ik niet teleurgesteld, want dat zou betekenen dat ik de mensen iets te verwijten had, terwijl ik nu juist veel minder strijdbaar in het leven sta dan vroeger. Ik heb de Ier in mezelf getemd. Okee, als producent ben ik mislukt. Vroeger — met films als The Crimson Pirate en The Flame and the Arrow — stroomden alle bioscopen vol, terwijl we eigenlijk alleen maar lol hadden getrapt voor de camera’s. Al waren die films nooit zo komisch bedoeld als ze nu op de televisie overkomen. Op het moment dat ik andere rollen wilde spelen, werd het moeilijker. Eigenlijk heb ik als acteur mezelf als producent de das om gedaan. Bovendien waren er geen goeie scenario’s meer om te produceren. Dat wil zeggen: nu worden de scenario’s door de regisseurs zelf geschreven, ze filmen wat ze zelf het liefste filmen en dat is goed zo. De taak van een producent is een heel andere geworden en ik heb dat te laat door gekregen, dus is alleen nog de acteur Lancaster over. Ik leef niet meer zo mee met mijn films als vroeger, ik ga ze ook nooit meer in de bioscoop zien, want dat geeft me zo’n katterig gevoel: een oude liefdesaffaire die je opnieuw probeert op te vatten. De publiciteit, de plaats van mijn naam op de affiches, het kan me niets meer schelen. De ervaring van de opnamen zelf is me nu voldoende. Toch blijf ik nog steeds nieuwsgierig, naar nieuwe rollen, naar nieuwe ervaringen, naar dingen die ik nog steeds niet helemaal begrijp. Ouderdom is misschien vooral: ophouden nieuwsgierig te zijn.’ BIOGRAFISCHE GEGEVENS EN FILMOGRAFIE ( TOT 1976) Burton Stephen Lancaster werd op 2 november 1913 in New York City geboren. Blond haar, blauwe ogen. Gescheiden van June Ernst en Norma Anderson (1946-69). Vijf kinderen: James, William, Susan, Joanna en Sigle. Films: The Killers (1946, regie Robert Siodmak, met Ava Gardner, Edmond O’Brien, Albert Dekker); Desert Fury (1947, regie Lewis Allen, met John Hodiak, Lizabeth Scott, Mary Astor); Brute Force (1947, regie Jules Dassin, met Hume Cronyn, Charles Bickforth, Ann Blyth); Variety Girl (1947, gastrol, regie George Marshall, met Mary Hatcher, Olga San Juan, DeForest Kelley); I Walk Alone (1948, regie Byron Haskin, met Lizabeth Scott, Kirk Douglas, Wendell Corey); All My Sons (1948, regie Irving Reis, met Edward G. Robinson, Mady Christians, Howard Duff); Sorry, Wrong Number (1948, regie Anatole Litvak, met Barbara Stanwyck, Ann Richards, Wendell Corey); Kiss the Blood of My Hands (1948, regie Norman Foster, met Joan Fontaine, Robert Newton, Lewis Russell); Criss Cross (1949, regie Robert Siodmak, met Yvonne de Carlo, Dan Dureya, Stephen McNally); Rope of Sand (1949, regie William Dieterle, met Paul Henreid, Claude Rains, Corinne Calvet); The Flame and the Arrow (1950, regie Jacques Tourneur, met Virginia Mayo, Robert Douglas, Aline MacMahon); Mister 880 (1950, regie Edmund Goulding, met Dorothy McGuire, Edmund Gwenn, Millard Mitchell); Vengeance Valley (1951, regie Richard Thorpe, met Robert Walker, Joanne Dru, Sally Forrest); Jim Thorpe — All American (1951, regie Michael Curtiz, met Charles Bickford, Phyllis Thaxter, Steve Cochran); Ten Tall Men (1951, regie Willis Goldbeck, met Jody Lawrence, Gilbert Roland, Kieron Moore); The Crimson Pirate (1952, regie Robert Siodmak, met Nick Cravat, Eva Bartok, Torin Thatcher); Come Back, Little Sheba (1952, regie Daniel Mann, met Shirley Booth, Terry Moore, Richard Jaeckel); South Sea Woman (1953, regie Arthur Lubin, met Virginia Mayo, Chuck Connors, Arthur Shields); Three Sailors and a Girl (1953, gastrol, regie Roy del Ruth, met Jane Powell, Gordon MacRae, Gene Nelson); From Here to Eternity (1953, regie Fred Zinnemann, met Montgomery Clift, Deborah Kerr, Frank Sinatra); His Majesty O’Keefe (1954, regie Byron Haskin, met Joan Rice, Andre Morrell, Abraham Sofaer); Apache (1954, regie Robert Aldrich, met Jean Peters, John McIntire, Charles Bronson); Vera Cruz (1954, regie Robert Aldrich, met Gary Cooper, Denise Darcel, Cesar Romero); The Kentuckian (1955, regie Burt Lancaster, met Dianne Foster, Diane Lynn, John McIntire); The Rose Tattoo (1955, regie Daniel Mann, met Anna Magnani, Marisa Pavan, Ben Cooper); Trapeze (1956, regie Carol Reed, met Gina Lollobrigida, Tony Curtis, Katy Jurado); The Rainmaker (1956, regie Joseph Anthony, met Katharine Hepburn, Wendell Corey, Lloyd Bridges); Gunfight at the O.K. Corral (1957, regie John Sturges, met Kirk Douglas, Rhonda Fleming, Jo van Fleet); Sweet Smell of Success (1957, regie Alexander Mackendrick, met Tony Curtis, Susan Harrison, Sam Levene); Run Silent, Run Deep (1958, regie Robert Wise, met Clark Gable, Jack Warden, Nick Cravat); Separate Tables (1958, regie Delbert Mann, met Rita Hayworth, Deborah Kerr, David Niven); The Devil’s Disciple (1959, regie Guy Hamilton, met Kirk Douglas, Laurence Olivier, Janette Scott); The Unforgiven (1960, regie John Huston, met Audrey Hepburn, Audie Murphy, Lillian Gish); Elmer Gantry (1960, regie Richard Brooks, met Jean Simmons, Arthur Kennedy, Shirley Jones); The Young Savages (1961, regie John Frankenheimer, met Dina Merrill, Shelley Winters, Edward Andrews); Judgment at Nuremberg (1961, regie Stanley Kramer, met Spencer Tracy, Richard Widmark, Marlene Dietrich); Birdman of Alcatraz (1962, regie John Frankenheimer, met Karl Malden, Thelma Ritter, Betty Field); A Child is Waiting (1962, regie John Cassavetes, met Judy Garland, Gena Rowlands, Steven Hill); The List of Adrian Messenger (1963, gastrol, regie John Huston, met George C. Scott, Dana Wynter, Kirk Douglas); Il Gattopardo (1963, regie Luchino Visconti, met Alain Delon, Claudia Cardinale, Serge Reggiani); Seven Days in May (1964, regie John Frankenheimer, met Kirk Douglas, Fredric March, Ava Gardner); The Train (1964, regie John Frankenheimer, met Paul Scofield, Jeanne Moreau, Michel Simon); The Hallelujah Trail (1965, regie John Sturges, met Lee Remick, Jim Hutton, Pamela Tiffin); The Professionals (1966, regie Richard Brooks, met Lee Marvin, Robert Ryan, Claudia Cardinale); The Swimmer (1967, regie Frank Perry en Sydney Pollack, met Janet Lanógard, Janice Rule, Kim Hunter); The Scalphunters (1968, regie Sydney Pollack, met Shelley Winters, Telly Savalas, Ossie Davis); Castle Keep (1969, regie Sydney Pollack, met Jean-Pierre Aumont, Peter Falk, Patrick O’Neal); The Gypsy Moths (1969, regie John Frankenheimer, met Deborah Kerr, Gene Hackman, Scott Wilson); King: a Filmed Record... Montgomery to Memphis (1970, regie Sidney Lumet en Joseph L. Mankiewicz, met Harry Belafonte, Diahann Carroll, Ben Gazzara); Airport (1970, regie George Seaton, met Dean Martin, Jean Seberg, Jacqueline Bisset); Valdez Is Coming (1971, regie Edwin Sherin, met Susan Clark, Jon Cypher, Richard Jordan); Lawman (1971, regie Michael Winner, met Robert Ryan, Lee J. Cobb, Robert Duvall); Ulzana’s Raid (1972, regie Robert Aldrich, met Bruce Davison, Jorge Luke, Richard Jaeckel); Scorpio (1972, regie Michael Winner, met Alain Delon, Paul Scofield, Gayle Hunnicutt); Executive Action (1973, regie David Miller, met Robert Ryan, Will Geer, John Anderson); The Midnight Man (1973, regie Burt Lancaster en Roland Kibbee, met Susan Clark, Cameron Mitchell, Harris Yulin); Mosé/ The Lawgiver (televisiefilm, 1974, regie Gianfranco de Bosio, met Anthony Quayle, Ingrid Thulin, Irene Papas); Conversation Piece/ Gruppo di famiglia in un interno (1974, regie Luchino Visconti, met Helmut Berger, Silvana Mangano, Claudia Marsani); Novecento (1975, regie Bernardo Bertolucci, met Robert de Niro, Gérard Depardieu, Dominique Sanda); Buffalo Bill and the Indians (1976, regie Robert Altman, met Paul Newman, Joel Grey, Geraldine Chaplin); The Cassandra Crossing (1976, regie George Pan Cosmatos, met Sophia Loren, Richard Harris, Ava Gardner); Twilight’s Last Gleaming (1976, regie Robert Aldrich, met Roscoe Lee Browne, Joseph Cotten, Melvyn Douglas).

THE GHOST 1963

Ontworpen door Jp

Achter de deuren van een vervloekt huis

Een rijke dokter, een ontrouwe echtgenote en een minnaar die bereid is een gevaarlijke grens over te steken: met die ingrediënten bouwde Riccardo Freda in The Ghost een beklemmend verhaal over hebzucht, schuld en angst. De Italiaanse kleurenfilm uit 1963, oorspronkelijk Lo spettro, speelt zich af in Schotland omstreeks 1910. Margaret Hichcock en dokter Charles Livingstone willen zich ontdoen van haar verlamde echtgenoot John. Maar wanneer hun plan lijkt te slagen, wordt het huis het toneel van onverklaarbare gebeurtenissen. Is de overledene teruggekeerd, of speelt iemand een geraffineerd spel? Die onzekerheid vormt de motor van de film. 

Barbara Steele geeft Margaret een mengeling van aantrekkingskracht, koele berekening en groeiende paniek. De Britse actrice was dankzij haar dubbelrol in Mario Bava’s Black Sunday uit 1960 uitgegroeid tot een gezicht van de Italiaanse gotische horror. Haar opvallende ogen werden haast een handelsmerk. Freda wees zelf op hun bijzondere werking bij het uitbeelden van angst. In The Ghost speelt zij bovendien een vrouw die zelf handelt en samenzweert, waardoor haar latere ontreddering extra betekenis krijgt.

Haar tegenspeler Peter Baldwin vertolkt Charles Livingstone, de arts die zich door verlangen en eigenbelang in een moordplan laat meeslepen. Baldwin was een Amerikaanse acteur met onder meer Stalag 17 en The Ten Commandments op zijn filmografie. Zijn grootste loopbaan volgde later als televisieregisseur: hij werkte aan reeksen als The Brady Bunch, Happy Days en ALF. In 1989 won hij een Emmy voor zijn regiewerk aan The Wonder Years. Het is een opmerkelijke overgang: de minnaar uit deze Italiaanse griezelfilm werd later een ervaren maker van Amerikaanse televisiekomedies. 

Elio Jotta speelt dokter John Hichcock, wiens invloed ook na zijn vermeende dood over het verhaal blijft hangen. Op de aftiteling verschijnt hij als Leonard G. Elliot. Harriet Medin, vermeld als Harriet White, vertolkt de huishoudster; Umberto Raho speelt de geestelijke en Carlo Kechler de politiefunctionaris. De betrekkelijk kleine cast helpt de spanning te concentreren: binnen het besloten huishouden kan een gesprek, een blik of een verzwegen detail onmiddellijk verdacht worden. 

Achter de camera stond een regisseur die al ruimschoots ervaring had met historische avonturen en melodrama. Met I vampiri uit 1957 had Freda bovendien mee de basis gelegd voor de Italiaanse horrorfilm van het geluidstijdperk. In een interview uit 1971 legde hij uit dat echte verschrikking volgens hem juist uit herkenbare mensen en alledaagse situaties kon ontstaan. Die gedachte past bij The Ghost: achter het spookverhaal schuilt een wereld van overspel, geldzucht en wederzijds wantrouwen. 

Over de totstandkoming vertelde Freda een opvallend weetje: volgens zijn eigen herinnering schreef hij het scenario in één dag en draaide hij de film in twaalf dagen. Dat blijft een uitspraak van de regisseur achteraf; de officiële scenariocredits noemen zowel Freda als Oreste Biancoli. Hij verklaarde ook openlijk dat de productie wilde voortbouwen op het succes van The Horrible Dr. Hichcock uit 1962. Over Steele was hij bijzonder tevreden: hij herinnerde haar als een prettige actrice om mee te werken. 

De hergebruikte naam Hichcock kan verwarring veroorzaken. Ook in de film uit 1962 was Steele getrouwd met een dokter met die naam, maar The Ghost zet hun geschiedenis niet rechtstreeks voort. De voornamen en personages verschillen. Het is eerder een verwante productie die dezelfde macabere aantrekkingskracht benut. De naam zelf knipoogt naar Alfred Hitchcock, met een kleine verandering in de spelling. 

Hoewel het verhaal Schots is, vonden de opnamen in Rome plaats. De productie van Panda steunde op een ploeg die met beperkte middelen een overtuigende wereld moest oproepen. Raffaele Masciocchi verzorgde de kleurenfotografie, Mario Chiari de decors en Ornella Micheli de montage. De weelderige inrichting en donkere beeldpartijen maken het huis tegelijk aantrekkelijk en verstikkend. Het resultaat laat zien hoeveel sfeer uit verlichting, kadrering en zorgvuldig gebruikte binnenruimten kan ontstaan. 

Ook de aftiteling heeft haar eigen vermomming. Freda heet Robert Hampton, scenarist Biancoli Robert Davidson, cameraman Masciocchi Donald Green en editor Micheli Donna Christie. Achter een reeks Engels klinkende namen ging dus grotendeels een Italiaanse filmploeg schuil. Bij de muziek bestaat bovendien een verschil tussen de oorspronkelijke credits en latere soundtrackgegevens: filmarchieven vermelden Franco Mannino onder de naam Frank of Franck Wallace, terwijl de uitgebrachte filmmuziek aan Francesco De Masi wordt toegeschreven. Een detail waarbij een eenvoudige overname van de aftiteling niet het volledige verhaal vertelt. 

Meer dan zestig jaar later kreeg de film een nieuw leven. Voor de restauratie door Severin Films werd het oorspronkelijke cameranegatief, dat verloren gewaand was, in 4K gescand. De gerestaureerde versie werd in 2025 bij Venice Classics vertoond. Daarmee konden de kleuren en schaduwen opnieuw veel beter tot hun recht komen dan in oudere, versleten kopieën. The Ghost blijft vooral boeien door de combinatie van Steeles expressieve gezicht, Freda’s gevoel voor dreiging en een misdaad waarvan de gevolgen langzaam door het hele huis kruipen. 

zaterdag 17 oktober 2026

HORROR OF FRANKENSTEIN 1970

Ontworpen door Jp

EEN JONGE BARON, ZWARTE HUMOR EN EEN TOEKOMSTIGE DARTH VADER

In 1970 gaf de Britse filmmaatschappij Hammer haar beroemde Frankensteinfiguur een ander gezicht. In The Horror of Frankenstein nam Ralph Bates de rol van de jonge Victor Frankenstein op zich. Jimmy Sangster, die als scenarist had meegebouwd aan Hammers horrorreputatie, werd regisseur, producent en medescenarist. Het resultaat was een merkwaardige mengeling van gotische gruwel, cynisme en zwarte humor. Hammer omschrijft de film zelf als een experiment met horrorkomedie. Vooral voor liefhebbers van David Prowse is deze productie bijzonder. Zeven jaar voordat hij in het zwarte harnas van Darth Vader verscheen, gaf hij hier gestalte aan het kunstmatig geschapen wezen van Frankenstein.

Een nieuw begin voor een bekend monster

The Horror of Frankenstein is geen rechtstreeks vervolg op de avonturen waarin Peter Cushing de baron speelde. De film begint opnieuw bij een jonge Victor en herneemt verschillende uitgangspunten van The Curse of Frankenstein uit 1957. Die eerdere film, geregisseerd door Terence Fisher, had Cushing als wetenschapper en Christopher Lee als zijn schepping. Voor de versie van 1970 koos Hammer voor een jongere hoofdrolspeler en een spottender toon. Ralph Bates moest mee een nieuwe generatie Hammersterren vertegenwoordigen. Dat verschil bepaalt de hele kijkervaring. Waar de klassieke Hammerfilms hun dreiging vaak ernstig opbouwden, laat deze film de gruwel samengaan met de schaamteloze zelfverzekerdheid van een jonge man die iedereen als gebruiksvoorwerp beschouwt.

Het verhaal: wetenschap zonder geweten

Victor Frankenstein beschikt al op jonge leeftijd over een uitzonderlijk verstand, maar zijn intelligentie gaat niet samen met medeleven. Wanneer zijn vader zijn experimenten financieel in de weg staat, organiseert Victor een dodelijk jachtongeval. De erfenis geeft hem vervolgens de vrijheid om zijn wetenschappelijke ambities verder te ontwikkelen. Uiteindelijk wil hij uit menselijke lichaamsdelen een nieuw mens samenstellen. Zijn experiment slaagt, maar zijn schepping blijkt een moorddadige bedreiging. De film laat zich daardoor ook lezen als een verhaal over macht. Victors afkomst, geld en kennis beschermen hem, terwijl anderen de gevolgen van zijn handelen dragen. In die interpretatie is het zichtbare monster slechts één onderdeel van de verschrikking: zijn schepper heeft al veel eerder zijn menselijkheid verloren.

Jimmy Sangster: de schrijver achter de camera

Jimmy Sangster behoorde tot de belangrijkste schrijvers uit Hammers bloeiperiode. Zijn scenario’s voor The Curse of Frankenstein (1957), Dracula (1958), The Revenge of Frankenstein (1958) en The Mummy (1959) hielpen de herkenbare Hammerwereld vorm te geven: krachtige personages, een hoog verteltempo en gruwel met soms een venijnig gevoel voor humor. Met The Horror of Frankenstein maakte hij zijn regiedebuut. Het scenario droeg zowel zijn naam als die van Jeremy Burnham. Sangster wilde het materiaal nadrukkelijk als zwarte komedie behandelen; dat blijkt ook uit zijn mondelinge loopbaangetuigenis bij het British Entertainment History Project. Hij keek later opvallend kritisch terug op zijn regiewerk. Tijdens een festivalgesprek in 2006 vertelde hij dat de film grappig bedoeld was, maar dat het publiek volgens hem onvoldoende lachte. Hij had plezier beleefd aan het draaien, maar vond zichzelf geen goede regisseur. Dat is een persoonlijke terugblik, geen definitief oordeel over de film, maar ze verduidelijkt wel waarom de toon zo anders is dan bij de Frankensteinfilms van Fisher. 

Ralph Bates als Victor Frankenstein

Ralph Bates speelt Victor met een koele, zelfgenoegzame uitstraling. Zijn baron is jong, aantrekkelijk en overtuigd van zijn eigen superioriteit. Het personage gebruikt zijn charme even gemakkelijk als zijn wetenschappelijke kennis. Bates kreeg rond deze periode meerdere belangrijke kansen bij Hammer. Hij verscheen in Taste the Blood of Dracula (1970) en speelde vervolgens de hoofdrol in Dr Jekyll and Sister Hyde (1971). Later bereikte hij een breed televisiepubliek als George Warleggan in Poldark en als de hoofdfiguur van de komedieserie Dear John. Zijn loopbaan toont dat hij zowel dreiging als komische onhandigheid kon overbreng Zijn Frankenstein is vooral interessant door de achteloosheid waarmee hij anderen behandelt. De verschrikking zit in zijn gebrek aan twijfel: hij beschouwt zijn eigen verlangens vrijwel vanzelfsprekend als belangrijker dan andermans leven.

Veronica Carlson en Kate O’Mara

Veronica Carlson vertolkt Elizabeth Heiss. Zij was voor het Hammerpubliek al een vertrouwd gezicht dankzij Dracula Has Risen from the Grave (1968), tegenover Christopher Lee, en Frankenstein Must Be Destroyed (1969), met Peter Cushing. Daardoor vormt zij een herkenbare verbinding tussen de klassieke Hammerperiode en deze nieuwe benadering.  Kate O’Mara speelt Alys, de huishoudster in het kasteel. Haar aanwezigheid draagt bij aan de volwassen, seksueel getinte sfeer waarmee de film zijn gotische verhaal aankleedt. O’Mara verscheen datzelfde jaar ook in The Vampire Lovers. Later werd ze internationaal bekend als Caress Morrell in Dynasty; televisiekijkers kennen haar eveneens uit onder meer Doctor Who, Howards’ Way en Absolutely Fabulous.  Als interpretatie vormen beide vrouwen een duidelijk contrast: Elizabeth vertegenwoordigt de mogelijkheid van een respectabel bestaan, terwijl Alys verbonden is met het dagelijkse leven en de verlangens binnen het kasteel. Victor benadert zijn omgeving echter voortdurend vanuit zijn eigen voordeel. Onder de bijrolspelers vallen vooral Dennis Price en Jon Finch op. Price had al een lange carrière achter de rug, met onder meer de Britse klassieker Kind Hearts and Coronets (1949). Finch stond juist aan de vooravond van twee belangrijke hoofdrollen: in Roman Polanski’s Macbeth (1971) en Alfred Hitchcocks Frenzy (1972). 

Hoe de film werd gemaakt

De opnamen vonden plaats van 16 maart tot 29 april 1970, voornamelijk in de EMI-MGM Elstree Studios in Borehamwood. Voor de begrafenis van professor Heiss werd ook gefilmd bij St Mary’s Church in North Mymms, Hertfordshire. Het gerapporteerde budget bedroeg ongeveer 200.000 Britse pond. De productie gebruikte opnieuw decors uit Taste the Blood of Dracula en The Vampire Lovers. Zulke hergebruikte interieurs hielpen Hammer om met beperkte middelen een rijkere kasteelwereld te suggereren. De film werd bovendien samen met Scars of Dracula op een dubbelprogramma uitgebracht. Achter de schermen verzorgde Moray Grant de fotografie, Scott MacGregor de artdirection en Chris Barnes de montage. De muziek was van Malcolm Williamson en Tom Smith was verantwoordelijk voor de make-upafdeling. Dat waren essentiële bijdragen aan de combinatie van laboratoriumgruwel, historische aankleding en de fysieke verschijning van het monster.

David Prowse: het lichaam van het monster

David Prowse was een bijzonder geschikte keuze voor een wezen dat onmiddellijk lichamelijke dreiging moest uitstralen. Met zijn lengte van ongeveer 1,98 meter en zijn achtergrond in krachttraining had hij een imposante aanwezigheid. Hij werd geboren in Bristol in 1935 en won van 1962 tot en met 1964 drie opeenvolgende Britse titels in het zwaargewichtheffen.  Zijn bijdrage aan The Horror of Frankenstein steunt vooral op lichaamstaal. Zijn omvang, houding en bewegingen maken het wezen gevaarlijk. De rol vraagt daarmee om een andere vorm van acteren dan die van Bates: Victor beheerst zijn omgeving met woorden, terwijl zijn schepping vooral door haar fysieke aanwezigheid werkt. Prowse had Frankenstein al eerder gespeeld, in de extravagante James Bondparodie Casino Royale uit 1967. Daarna volgden twee echte Hammervertolkingen:

  • The Horror of Frankenstein (1970), tegenover Ralph Bates.
  • Frankenstein and the Monster from Hell (1974), tegenover Peter Cushing.

Hij speelde het wezen dus in drie films, waarvan twee Hammerproducties. Dat onderscheid is belangrijk, omdat Casino Royale soms ten onrechte bij zijn Hammerwerk wordt geteld. In Frankenstein and the Monster from Hell kreeg zijn monster een veel zwaarder en behaarder uiterlijk. Daarmee liet zijn tweede Hammervertolking een heel andere schepping zien dan de lichamelijk nadrukkelijke figuur uit 1970.

Van Frankenstein naar Darth Vader

Prowse verscheen ook als lijfwacht in Stanley Kubricks A Clockwork Orange (1971). Zijn wereldfaam kwam vervolgens met Darth Vader in de oorspronkelijke Star Wars-trilogie. Hij gaf de figuur zijn lichamelijke gestalte; de beroemde stem werd ingesproken door James Earl Jones. Lucasfilm benadrukte bij zijn overlijden hoe belangrijk zijn houding en bewegingen waren voor Vaders dreiging.  Er loopt een boeiende lijn tussen zijn Frankensteinmonster en Darth Vader. Beide rollen laten zien hoeveel een acteur kan overbrengen wanneer gesproken tekst en gezichtsuitdrukking beperkt zijn. Een lichaam dat een kamer binnenkomt, stil blijft staan of zich langzaam omdraait, kan al voldoende zijn om spanning te scheppen. Prowse werkte bovendien achter de schermen aan een heel ander filmicoon: hij hielp Christopher Reeve lichamelijk voorbereiden op Superman (1978). Die samenwerking wordt bevestigd door de International Weightlifting Federation. Zijn ervaring met krachttraining vormde dus zowel de basis van zijn eigen rollen als een bijdrage aan die van andere acteurs.  Voor Britse kinderen was hij ook de Green Cross Code Man, de held uit verkeersveiligheidscampagnes. Voor zijn maatschappelijke inzet kreeg hij in 2000 een MBE. Prowse overleed op 28 november 2020, 85 jaar oud. Achter de beroemde monsters en het zwarte masker zat daarmee ook een man die jarenlang herkenbaar was als beschermer van kinderen in het verkeer. 

Een omstreden plaats binnen Hammer

De film heeft geen onbetwiste reputatie. Een terugblik van het British Film Institute rekent hem tot de tekenen dat Hammer rond 1970 moeite had om nieuwe wegen te vinden voor zijn beroemdste monsters. Hammer zelf presenteert hem juist als een van zijn ongewoonste horrorfilms. Dat verschil in waardering past bij een productie die bewust tussen ernst en spot balanceert.  Voor de liefhebber ligt de aantrekkingskracht precies in dat experiment: Ralph Bates als een opvallend jonge en gewetenloze Victor, Jimmy Sangster die zijn eigen horrorerfenis met zwarte humor benadert, en David Prowse die al vóór Star Wars bewijst hoeveel dreiging hij met zijn gestalte kon oproepen. The Horror of Frankenstein bewaart zo een bijzonder moment uit Hammers geschiedenis: een bekend monsterverhaal dat aan het begin van de jaren zeventig een nieuw gezicht probeerde te krijgen.

vrijdag 16 oktober 2026

OASIS OF THE ZOMBIES HORROR 1982

Ontworpen door Jp

NAZIGOUD EN WANDELENDE DODEN IN HET WOESTIJNZAND

Een verlaten oase, een verborgen oorlogsschat en Duitse soldaten die zelfs na hun dood de wacht blijven houden: met die ingrediënten maakte Jesús Franco een van de merkwaardigste zombiefilms uit de vroege jaren tachtig. Oasis of the Zombies combineert een avontuurlijke zoektocht naar nazigoud met goedkope gruwel en een dreigend woestijnlandschap. De film verscheen ook als L’Abîme des morts-vivants en, in een afwijkende Spaanse versie, La tumba de los muertos vivientes. Achter die verschillende titels schuilt een productiegeschiedenis die bijna even zonderling is als het verhaal zelf. 

Een oorlogsschat die beter begraven bleef

Het verhaal draait om Robert Blabert, een jonge man die na de dood van zijn vader op het spoor komt van een goudschat uit de Tweede Wereldoorlog. Zijn zoektocht voert hem naar een afgelegen oase in Noord-Afrika. Ook andere fortuinzoekers hebben belangstelling voor het goud, maar niemand houdt voldoende rekening met de oorspronkelijke bewakers: Duitse militairen die als levende doden bij hun buit zijn achtergebleven. Wat begint als een schattenjacht, verandert in een strijd om te overleven. De oorlog vormt daarbij de voorgeschiedenis; het grootste gedeelte speelt zich tientallen jaren later af. De aantrekkingskracht van het uitgangspunt zit in de tegenstelling tussen de omgeving en het gevaar. Een oase belooft water, schaduw en beschutting. Hier wordt die rust een valstrik. De palmen en zandduinen geven de film bovendien een ander karakter dan de gebruikelijke kerkhoven, verlaten huizen en stedelijke rampgebieden uit het zombiegenre.

Jesús Franco achter het pseudoniem A. M. Frank

De regisseur was Jesús Franco, doorgaans bekend als Jess Franco, die hier onder het pseudoniem A. M. Frank werd vermeld. De technische credits verschillen enigszins tussen bronnen en versies: Max Monteillet en Juan Soler worden bij het camerawerk genoemd, Claude Gros en Franco bij de montage, en Daniel White en Franco bij de muziek. Ook de scenariovermeldingen zijn niet overal gelijk. Een eenvoudige, uniforme lijst van medewerkers doet daarom onvoldoende recht aan de verschillende uitvoeringen van de film. Het project ontstond in de omgeving van Eurociné, het Franse productiebedrijf van Marius Lesoeur en zijn zoon Daniel. Na Zombie Lake wilde het bedrijf opnieuw gebruikmaken van de belangstelling voor levende doden. Volgens de gedocumenteerde productiegeschiedenis sprak vooral het avontuurlijke element van de goudjacht Franco aan; zombies op zichzelf boeiden hem veel minder. 

De acteurs en hun personages

De bezetting bestaat uit Franse en Spaanse acteurs. Daarbij is het belangrijk de internationale en de Spaanse versie uit elkaar te houden.

Acteur of actricePersonage / bijzonderheid
Manuel GélinRobert Blabert, de jonge schatzoeker
France Lomay, ook vermeld als France JordanErika
Eric Viellard, ook vermeld als Eric Saint-JustRonald
Caroline AudretSylvie
Jeff MontgomeryBen
Albino GrazianiProfessor Deniken; spelling varieert
Miguel Ángel AristuAhmed
Antonio MayansSjeik Mohamed Al-Kafir
Javier MaizaKapitein Blabert
Doris ReginaAisha
Henri LambertKurt Meitzell, Franse/internationale versie
Myriam LandsonKurts partner, Franse/internationale versie
Eduardo FajardoKurt Meitzell, Spaanse versie
Lina RomayKurts partner, Spaanse versie

De wisselende namen in aftitelingen en databanken verklaren een deel van de verwarring over de cast. Vooral bij Lina Romay en Eduardo Fajardo moet steeds worden vermeld dat hun optreden bij de Spaanse uitvoering hoort.

Manuel Gélin draagt als Robert de centrale verhaallijn. Hij is een zoon van de Franse acteur Daniel Gélin en kwam dus uit een bekende acteursfamilie. In deze film vertegenwoordigt hij de jonge avonturier die door een familiegeschiedenis in een gevaarlijke onderneming terechtkomt.

Voor liefhebbers van Europese genrefilms zijn vooral Eduardo Fajardo en Lina Romay opvallende namen. Fajardo speelde ook in Sergio Corbucci’s western Django uit 1966. Romay is onder meer bekend uit Franco’s Female Vampire uit 1973. Hun aanwezigheid geeft de Spaanse versie een herkenbaar ander gezicht dan de internationaal verspreide uitvoering.

Hoe de woestijnfilm werd gemaakt

Hoewel het verhaal zich in Noord-Afrika afspeelt, werden de belangrijkste buitenopnamen op Gran Canaria gemaakt. De productiegeschiedenis situeert de hoofdopnamen rond december 1981; later volgden enkele interieurs in Parijs. De woestijnomgeving op het eiland bood een praktisch alternatief voor eerder onderzochte Noord-Afrikaanse locaties. Een opmerkelijk detail is dat acteurs tijdens de opnamen Engels moesten spreken om internationale verkoop te vergemakkelijken. Volgens Franco’s latere herinneringen was dat voor Henri Lambert bijzonder lastig, omdat hij die taal niet beheerste. De oorlogsscènes bevatten bovendien bestaand materiaal uit Heroes Without Glory uit 1971. Daardoor kon de productie omvangrijkere gevechten suggereren zonder alles zelf te ensceneren. Die werkwijze verklaart mede waarom de film soms uit verschillende onderdelen lijkt te bestaan: een oorlogsavontuur, een jeugdige expeditiefilm en een nachtelijke zombiebelegering. De overgangen zijn niet altijd soepel. Juist dat zichtbare knutselwerk behoort voor sommige verzamelaars tot de charme van dergelijke goedkope Europese horror.

Twee versies, met opnieuw opgenomen scènes

De Spaanse uitvoering is meer dan een andere nasynchronisatie. Ze bevat vervangende scènes met Fajardo en Romay, een gewijzigde montage en andere muziek. Vergelijkingen van de beschikbare kopieën tonen dat er aanzienlijk meer alternatief materiaal bestaat dan het beperkte verschil in totale speelduur doet vermoeden. Over de volgorde van de opnamen bestaat tegenstrijdige informatie. Oudere beschrijvingen stellen vaak dat beide versies gelijktijdig werden gedraaid. Franco-onderzoeker Stephen Thrower beschrijft daarentegen een latere Spaanse bewerking, waarvoor aanvullend materiaal werd opgenomen. Zijn reconstructie verbindt dat met een aanvullende productiedeal en Spaanse fiscale voordelen. De precieze datering van die extra opnamen moet als een onderbouwde reconstructie worden behandeld.

Zombies, grime en een bescheiden budget

De verschijningen danken hun effect vooral aan vervallen gezichten, holle ogen, zand en langzaam naderende lichamen. Volgens Franco hield Daniel Lesoeur zich persoonlijk bezig met de zombieprothesen. De ontvangst van die effecten was weinig eensgezind. Tim Salmons van The Digital Bits vond de film teleurstellend en gaf hem een lage beoordeling. Ian Jane van DVD Talk was eveneens kritisch, maar zag in het trage tempo en de zonderlinge sfeer toch een bijna hypnotiserende aantrekkingskracht. Dat verschil raakt precies aan de reputatie van de film: wat de ene kijker als verveling ervaart, waardeert een andere als vreemde, dromerige cultcinema. 

Van videotheekfilm tot verzamelobject

De verschillende titels hielpen de film telkens opnieuw te verkopen. Vooral Bloodsucking Nazi Zombies legt nadrukkelijk de nadruk op sensatie. Zo’n titel belooft onmiddellijk geweld, monsters en oorlogsmisdadigers, terwijl Oasis of the Zombies sterker de exotische locatie benadrukt. Beide namen verwijzen naar dezelfde internationale filmtraditie van opvallende verpakkingen en gemakkelijk verkoopbare horrorconcepten. Een gedocumenteerde latere uitgave is de Kino/Redemption-Blu-ray van februari 2013. Die bevatte Franse en Engelse geluidssporen. Volgens DVD Talk verbeterde de presentatie ten opzichte van de oudere dvd, maar bleven beschadigingen en kwaliteitsverschillen zichtbaar, vooral in het hergebruikte oorlogsmateriaal. Een betere uitgave kon de oorspronkelijke productiebeperkingen dus niet wegwerken. Oasis of the Zombies is vooral interessant als voorbeeld van hoe Europese producenten met beperkte middelen een internationaal verkoopbare horrorfilm samenstelden: een oorlogsschat als aanleiding, een zonnige locatie als decor, verschillende acteurs voor verschillende markten en een titel die in de videotheek onmiddellijk aandacht trok.



NUNSPLOITATION

Ontworpen door Jp

Een filmgeschiedenis van verboden verlangens, religieuze macht, gotische horror en geruchtmakende censuur.

Zware kloosterdeuren sluiten zich. In de gangen branden kaarsen, achter tralies klinkt een gebed. Maar onder de schijnbare rust broeien jaloezie, angst, verlangen en machtswellust. Dat is het herkenbare universum van de nunsploitation: een omstreden zijtak van de exploitatiefilm waarin het klooster verandert in een toneel van onderdrukking, opstand en schandaal. Vooral in de jaren zeventig vonden filmmakers er een formule waarmee historische intriges, erotiek en horror elkaar konden versterken. Het woord verbindt het Engelse nun, non, met exploitation: cinema die een prikkelend onderwerp nadrukkelijk als verkoopargument gebruikt. Toch omvat het etiket zeer verschillende films. Naast goedkope sensatieproducties staan visueel ambitieuze werken en politieke auteursfilms. Niet elke film over ontspoorde kloosterlingen behoort automatisch tot hetzelfde genre. The Devils is bijvoorbeeld een historische tragedie die grote invloed op nunsploitation uitoefende; Dark Habits is vooral satire en melodrama. Het British Film Institute bespreekt beide binnen de ruimere traditie. 

Een oude verbeelding krijgt een nieuwe bioscoopvorm

De fascinatie voor geheimen achter kloostermuren bestond lang vóór de film. Antiklerikale literatuur, gotische verhalen en romans over gedwongen kloosterintreding hadden een bruikbaar spanningsveld geschapen: een instelling die gehoorzaamheid en onthouding voorschrijft, tegenover mensen met verlangens, twijfels en persoonlijke belangen. Denis Diderots La Religieuse vormt een belangrijke literaire achtergrond. Daarin staat een vrouw centraal die geen vrije keuze over haar religieuze leven krijgt. In filmtermen is het klooster bijzonder geschikt voor spanning. Het biedt een afgesloten gemeenschap, een strenge hiërarchie en een scherp onderscheid tussen binnenwereld en buitenwereld. De abdis kan tegelijk moederfiguur, bestuurder, cipier en tegenstander zijn. Een biecht kan troost bieden, maar ook gevoelige informatie opleveren. Een roeping kan oprecht zijn, terwijl iemand anders onder familiedruk binnentreedt. Zulke tegenstellingen leveren verhalen op die zowel als aanklacht als als sensatie kunnen functioneren. Daar ligt ook de dubbelzinnigheid van het genre. Sommige films veroordelen vernedering en machtsmisbruik, terwijl hun reclame juist die elementen uitvergroot. De vraag wie het verhaal beheerst — de opgesloten vrouw, de autoriteit of de nieuwsgierige toeschouwer — maakt nunsploitation interessanter, en ongemakkelijker, dan alleen een verzameling provocerende titels.

La Religieuse / The Nun — Jacques Rivette, 1966

Een essentiële voorloper is Rivettes verfilming van Diderot, met Anna Karina als Suzanne Simonin, naast Liselotte Pulver en Micheline Presle. Suzanne wordt door haar ouders het klooster in gestuurd en verzet zich tegen een leven waarvoor zij niet gekozen heeft. Rivette behandelt dat gegeven als ernstig drama: het geweld zit ook in regels, afhankelijkheid en het ontbreken van een uitweg. De productie werd een Franse staatsaffaire. In 1966 verbood de verantwoordelijke bewindsman de film, ondanks een advies van de keuringscommissie dat vertoning aan volwassenen mogelijk maakte. Cannes vermeldt de katholieke protesten die aan het verbod voorafgingen; het Franse ministerie van Cultuur documenteert de politieke ingreep. Dat juist een ingetogen literaire verfilming zo’n reactie uitlokte, toont hoe gevoelig het onderwerp al vóór de exploitatierage lag. La Cinémathèque française

The Devils — Ken Russell, 1971

De invloedrijkste schokgolf kwam met Ken Russell. Oliver Reed speelt priester Urbain Grandier; Vanessa Redgrave vertolkt zuster Jeanne des Anges. De geschiedenis rond de vermeende bezetenheid van kloosterlingen in het zeventiende-eeuwse Loudun wordt een tragedie over de samenwerking tussen religieuze en politieke macht. Ook achter de camera stond een uitzonderlijke ploeg. Derek Jarman ontwierp de decors, David Watkin verzorgde de fotografie, Shirley Russell de kostuums en Michael Bradsell de montage. De gestileerde architectuur geeft de film een beklemmende, bijna onwerkelijke monumentaliteit. Hier werkt de omgeving actief mee aan de voorstelling van een samenleving die mensen tot gehoorzaamheid probeert te dwingen. De censuur kwam van meerdere kanten. Zowel Warner Bros. als de Britse BBFC eisten wijzigingen. De Britse bioscoopversie kreeg in mei 1971 na ingrepen een X-keuring; sommige lokale overheden verboden vervolgens de vertoning in hun gebied. Voor een Amerikaanse R-keuring werd nog meer verwijderd. Daardoor circuleerden jarenlang verschillende montages. “Verboden film” is hier dus een onvolledige omschrijving: plaatselijke verboden, distributeursingrepen en nationale keuringen liepen door elkaar. Actualisering voor publicatie: het BFI heeft een definitieve 4K-restauratie aangekondigd, met Britse en Ierse bioscoopuitbreng op 30 oktober 2026. De aankondiging beschrijft een reconstructie volgens Russells aanwijzingen, oorspronkelijk samengesteld onder zijn toezicht en dat van Bradsell. Oudere teksten die stellen dat een dergelijke officiële uitgave onmogelijk beschikbaar is, vragen daarom een actualisering. 

Cristiana Devil Nun — Sergio Bergonzelli, 1972

Bij Sergio Bergonzelli wordt de formule directer en nadrukkelijker sensationeel. Toti Achilli speelt Cristiana, met Magda Konopka als zuster Eleonora en Vassili Karis als Massimo Raggi. Nadat Cristiana tijdens een dreigende vliegramp een religieuze belofte aflegt, probeert zij een kloosterleven te beginnen. Haar eerdere levenshouding verdwijnt daarmee echter niet. Bergonzelli schreef en regisseerde de film. Het uitgangspunt maakt de botsing tussen impulsieve bekering en persoonlijke verlangens tot motor van het verhaal. Opmerkelijk voor de productiegeschiedenis is het bestaan van verschillende montages: Severin bracht zowel een uitgebreide Italiaanse versie als een andere, internationaal gepresenteerde versie bijeen. Dat helpt verklaren waarom beschrijvingen van dezelfde titel soms uiteenlopen. 

The Nun and the Devil / Le monache di Sant’Arcangelo — Domenico Paolella, 1973

Deze Italiaanse productie behoort tot de herkenbaarste klassieke genrefilms. Anne Heywood speelt de ambitieuze moeder Giulia; Ornella Muti vertolkt Isabella en Luc Merenda Carafo. Verder behoren onder anderen Martine Brochard, Muriel Catalá en Claudio Gora tot de cast. De intrige draait om de machtsstrijd binnen een klooster. Daardoor krijgt het verhaal iets van een hofdrama: familiebelangen, persoonlijke ambities en geheimen bepalen mee wie gezag verwerft. De aanwezigheid van acteurs die ook buiten dit genre bekend waren, geeft de film een andere uitstraling dan een anonieme sensatieproductie. Heywoods dominante aanwezigheid vormt een belangrijk tegengewicht voor de jongere personages.  De titelgeschiedenis kan verwarrend zijn: The Nun and the Devil, The Nuns of Saint Archangel en Sisters of Satan verwijzen naar dezelfde productie. De BBFC registreert ingrepen voor de Britse bioscoopuitbreng van 1973, en later een uitgebreidere thuisuitgave in 2006. Dat is aantoonbare censuurgeschiedenis, maar geen bewijs van een algemeen internationaal verbod. 

Story of a Cloistered Nun — Domenico Paolella, 1973

Paolella maakte in dezelfde periode ook Storia di una monaca di clausura, internationaal onder meer uitgebracht als Story of a Cloistered Nun, The Unholy Convent en Love Story of a Nun. Eleonora Giorgi speelt de jonge vrouw die door haar familie naar een streng klooster wordt gestuurd. De belangrijke medespelers zijn Catherine Spaak, Suzy Kendall, Martine Brochard en Umberto Orsini. Hier weegt de sociale dwang zwaar: de kloostermuren vormen een verlengstuk van beslissingen die buiten het klooster zijn genomen. De internationale cast en verzorgde aankleding geven de film het karakter van een historisch melodrama, al blijven de exploitatie-elementen nadrukkelijk aanwezig. Voor wie meer over het maken wil weten, zijn de moderne uitgaven relevant. Severin liet de film vanaf het oorspronkelijke negatief in 2K scannen en verzamelde interviews met Giorgi, Brochard en cameraoperator Daniele Nannuzzi. Zulke getuigenissen bieden meer houvast dan later ontstane verhalen over een zogenaamd overal verboden productie. De reclameclaim dat het verhaal op historische kronieken berust, blijft overigens iets anders dan onafhankelijke historische verificatie. 

Flavia the Heretic — Gianfranco Mingozzi, 1974

Een van de hardste en meest politiek geladen titels is Flavia, la monaca musulmana. Florinda Bolkan speelt Flavia, naast María Casarès als zuster Agatha, Claudio Cassinelli als Abraham en Anthony Higgins als Ahmed. Higgins verschijnt in oudere credits ook onder de naam Anthony Corlan. Flavia’s opstand tegen haar omgeving geeft de film een uitgesproken conflict tussen vrouwelijke autonomie en patriarchaal gezag. De gewelddadigheid maakt het geen gemakkelijke emancipatiefabel: de film dwingt de kijker ook na te denken over de manier waarop een aanklacht zelf spektakel wordt. De technische ploeg verdient aandacht. Alfio Contini verzorgde de fotografie, Nicola Piovani de muziek en Ruggero Mastroianni de montage. Voor kloosterscènes werden onder meer locaties in Trani, Apulië, gebruikt. Die materiële omgeving draagt bij aan de historische overtuigingskracht, ook waar het verhaal nadrukkelijk dramatisch wordt aangezet. 

School of the Holy Beast — Norifumi Suzuki, 1974

Nunsploitation bleef geen uitsluitend Europees verschijnsel. De Japanse regisseur Norifumi Suzuki maakte met Seijū gakuen een opvallend gestileerde variant. Yumi Takigawa speelt Maya, die een klooster binnengaat om een persoonlijk mysterie te onderzoeken; Fumio Watanabe vertolkt priester Kakinuma. Suzuki combineert een onderzoeksmotief met religieuze onderdrukking, wraak en oorlogsherinneringen. Vooral de sterke kleurcontrasten en zorgvuldig opgebouwde beelden onderscheiden de film. Binnen een Japanse context krijgt het christelijke klooster bovendien een andere culturele lading dan in Italië of Spanje. Het BFI leest de film mede als een confrontatie met patriarchale macht en de trauma’s van een voorgaande generatie. 

Alucarda — Juan López Moctezuma, 1977

In Mexico gaf Juan López Moctezuma het kloosterdrama een koortsachtige horrorvorm. Tina Romero, Susana Kamini, Claudio Brook en David Silva dragen de film. Het verhaal volgt twee jonge vrouwen wier ontmoeting een reeks angstaanjagende gebeurtenissen op gang brengt. De aantrekkingskracht zit in de buitenissige sfeer: religieuze rituelen, donkere ruimten en emotionele uitbarstingen lijken samen een nachtmerrie te vormen. In plaats van een overwegend historische intrige ontstaat een verhaal waarin bovennatuurlijke dreiging en fanatisme elkaar versterken. Het is een belangrijke keuze voor lezers die vooral de horrorzijde van nunsploitation willen begrijpen. De film kreeg later een nieuw leven via cultuitgaven en restauraties. IFC Center presenteerde bijvoorbeeld een gerestaureerde vertoning met Tina Romero als gast. Daardoor is Alucarda ook een voorbeeld van de manier waarop ooit marginale films opnieuw als filmhistorisch erfgoed worden bekeken. 

Love Letters of a Portuguese Nun — Jess Franco, 1977

Jess Franco vertegenwoordigt de uitgesproken exploitatierichting. Zijn film heeft Susan Hemingway, William Berger, Ana Zanatti en Herbert Fux in de belangrijke rollen. Achter het religieuze gezag schuilt een systeem van intimidatie en misbruik; de toon is veel grimmiger dan de romantische titel doet vermoeden. Voor dit werk is een weigering daadwerkelijk gedocumenteerd: de BBFC wees de Britse bioscoopaanvraag op 6 februari 1979 af. Een thuisuitgave werd in 2004 alleen na verplichte ingrepen toegelaten. De officiële registratie noemt zowel materiaal dat onder de Britse wetgeving ter bescherming van minderjarigen viel als geseksualiseerd geweld. De censuur draaide hier dus om meer dan religieuze aanstoot alleen. 

Behind Convent Walls — Walerian Borowczyk, 1978

Bij Walerian Borowczyk verschuift de nadruk naar beeldcompositie, lichamelijkheid en voorwerpen. Interno di un convento heeft onder anderen Ligia Branice, Marina Pierro en Howard Ross in de cast. Gabriella Giacobbe speelt de abdis die de orde probeert te bewaren. De film laat zich bekijken als een reeks botsingen tussen discipline en persoonlijke vrijheid. Borowczyk besteedt veel aandacht aan de tastbare wereld van het klooster: stoffen, gebruiksvoorwerpen, schilderijen en rituelen. Die benadering maakt hem visueel herkenbaar binnen een genre dat vaak vooral via zijn onderwerpen wordt beschreven. Luciano Tovoli, ook bekend van Suspiria, verzorgde de beweeglijke fotografie. Arrow noemt de film bovendien de laatste acteerprestatie van Borowczyks echtgenote Ligia Branice. De moderne restauratie werd gemaakt vanaf de oorspronkelijke 35mm-cameranegatieven. Daarmee kan een kijker de beeldvoering beoordelen zonder uitsluitend afhankelijk te zijn van oude, versleten videokopieën. 

Killer Nun — Giulio Berruti, 1979

Een van de bekendste namen uit het genre is Anita Ekberg, die zuster Gertrude speelt in Suor Omicidi. De cast bevat verder Alida Valli, Joe Dallesandro, Paola Morra, Lou Castel en Massimo Serato. Alleen al die combinatie verbindt verschillende filmwerelden: internationale sterren, Italiaanse genrecinema en alternatieve Amerikaanse filmcultuur. Gertrude werkt in een zorginstelling en raakt verwikkeld in een verhaal van afhankelijkheid, psychische ontregeling en verdachte sterfgevallen. Daarmee verhuist nunsploitation van het historische klooster naar een moderner decor. Het moordraadsel geeft de film bovendien een duidelijke verwantschap met de giallo, de Italiaanse thrillertraditie. Distributeurs presenteren het verhaal als geïnspireerd door werkelijke gebeurtenissen; het blijft een gedramatiseerde film. De Britse versiegeschiedenis is concreet na te gaan. In 1993 registreerde de BBFC een geknipte uitgave. Op 19 april 2006 vervielen de eerdere knipeisen. Dat maakt Killer Nun een goed voorbeeld van veranderende keuringspraktijken: wat bij een eerdere uitbreng werd verwijderd, kon later binnen een volwassenenkeuring worden toegelaten.

Images in a Convent — Joe D’Amato, 1979

Joe D’Amato combineert in Immagini di un convento kloostererotiek met satanische dreiging en exorcisme. Paola Senatore, Marina Hedman en Donald O’Brien behoren tot de hoofdcast. De film vertegenwoordigt de explicietere richting van het genre, waarin het religieuze decor vooral de intensiteit van het schandaal verhoogt. Ook hier is de montagegeschiedenis belangrijk. Severins uitgave bevat naast de film ongeveer 25 minuten verwijderde scènes, met optioneel commentaar van filmcriticus Kat Ellinger. Dat materiaal toont hoe onvolledig het beeld kan zijn dat één circulerende kopie van een productie geeft. Een kortere versie bewijst op zichzelf echter niet dat een overheid de film heeft verboden: ook distributeurs en producenten veranderen films.

Dark Habits / Entre tinieblas — Pedro Almodóvar, 1983

Pedro Almodóvar maakt van het klooster een wereld van excentrieke persoonlijkheden, onvervulde liefde en zwarte humor. Cristina Sánchez Pascual speelt zangeres Yolanda; de gemeenschap bestaat onder anderen uit Julieta Serrano, Carmen Maura, Marisa Paredes, Chus Lampreave en Lina Canalejas. De film verdient zijn plaats aan de rand van nunsploitation doordat hij religieuze orde en persoonlijke wanorde samenbrengt, maar de personages ook menselijkheid en komische waardigheid geeft. Drugs, geheime bezigheden en ongewone huisdieren ondermijnen het keurige beeld van het klooster. Het ensemble is doorslaggevend: iedere actrice geeft haar personage een eigen ritme en eigenaardigheid. Zo verandert het afgesloten instituut in een kleine samenleving vol tegenstrijdigheden. 

Benedetta — Paul Verhoeven, 2021

De traditie kreeg een moderne, internationaal besproken verwant met Paul Verhoevens Benedetta. Virginie Efira speelt Benedetta Carlini, Daphné Patakia Bartolomea en Charlotte Rampling abdis Felicita. Verder spelen Lambert Wilson, Olivier Rabourdin, Louise Chevillotte en Clotilde Courau mee. De film verbindt verlangen, religieuze visioenen en institutionele macht. Het scenario van Verhoeven en David Birke steunt op Judith C. Browns historische studie Immodest Acts. Dat maakt de film geen letterlijke reconstructie: de filmmakers gebruiken het historische materiaal voor een drama over geloof, interpretatie en gezag. De fotografie is van Jeanne Lapoirie, de muziek van Anne Dudley en de montage van Job ter Burg. De film nam in 2021 deel aan de competitie van Cannes. Ook het oude conflict rond vertoning keerde terug. Volgens een ANP-bericht van september 2021 werd de film in Rusland verboden. Die vaststelling hoort bij dat land en dat moment; zij betekent niet dat Benedetta internationaal verboden was. 

Hoe de films werden gemaakt en opnieuw ontdekt

Deze selectie toont hoeveel verschillende productiewijzen onder één etiket vallen. The Devils steunt op een grote artistieke ploeg en uitgesproken decorontwerp. Flavia benut historische locaties en vakmensen uit de Italiaanse cinema. Behind Convent Walls ontleent veel aan fotografie en de observatie van voorwerpen. Andere titels zetten hun prikkelende uitgangspunt directer op de voorgrond. De internationale casts waren een opvallend kenmerk. Een Britse actrice kon naast een Italiaanse ster en een Franse medespeelster verschijnen. Moderne uitgaven met verschillende taalsporen maken ook duidelijk hoe belangrijk de gekozen versie is voor de kijkervaring. Een andere nasynchronisatie kan een vertolking afstandelijker of melodramatischer doen klinken; een andere montage kan het evenwicht tussen drama en sensatie verschuiven. De huidige herwaardering steunt mede op materiaalonderzoek. Arrow documenteert bijvoorbeeld restauratie vanaf originele negatieven; Severin voegt interviews met acteurs en medewerkers, alternatieve versies en verwijderde scènes toe. Zulke uitgaven bewaren niet alleen de film, maar ook informatie over de omstandigheden waarin hij ontstond. De commerciële teksten van een uitgever blijven wel reclame: woorden als “historisch correct” en “ongecensureerd” vragen steeds om context. 

Verboden, geknipt of alleen omstreden?

FilmLand en periodeWat aantoonbaar gebeurde
La ReligieuseFrankrijk, 1966Politiek verbod op uitbreng, ondanks een gunstiger commissieadvies.
The DevilsVerenigd Koninkrijk, 1971Gekeurd na ingrepen; daarnaast plaatselijke vertoningsverboden.
The DevilsVerenigde Staten, 1971Aanvullend ingekort om een R-keuring te verkrijgen.
The Nun and the DevilVerenigd Koninkrijk, 1973Bioscoopversie geknipt; later een uitgebreidere thuisuitgave.
Love Letters of a Portuguese NunVerenigd Koninkrijk, 1979/2004Eerst geweigerd; later alleen na verplichte ingrepen toegelaten.
Killer NunVerenigd Koninkrijk, 1993/2006Eerst geknipt; eerdere knipeisen in 2006 opgeheven.
BenedettaRusland, 2021Verbod.

Deze gevallen zijn ontleend aan keuringsregisters, institutionele geschiedschrijving en berichtgeving; ze vormen geen volledige wereldwijde verbodslijst. 

Een bijzonder verwant geval is Visions of Ecstasy van Nigel Wingrove. De korte film werd in 1989 door de BBFC geweigerd wegens het toenmalige risico op vervolging voor godslastering. Na het verdwijnen van die strafrechtelijke grondslag kreeg de film in 2012 een ongeknipte 18-keuring. Hier is uitzonderlijk helder te volgen hoe een verandering in de juridische context de vertoningsmogelijkheden veranderde. 

Een compacte filmlijst voor het artikel

Onderstaande selectie geeft een bruikbare route door de traditie. Ze is geen rangschikking op bezoekersaantallen: “bekendste” en “populairste” betekenen bij cultcinema vaak invloed, reputatie en langdurige circulatie.

JaarFilmRegisseurPlaats binnen de traditie
1966La ReligieuseJacques RivetteLiteraire en antiklerikale voorloper
1971The DevilsKen RussellHistorische tragedie en invloedrijk ijkpunt
1972Cristiana Devil NunSergio BergonzelliVroege Italiaanse exploitatievariant
1973The Nun and the DevilDomenico PaolellaKloosterintrige en machtsstrijd
1973Story of a Cloistered NunDomenico PaolellaHistorisch melodrama en gedwongen intreding
1974Flavia the HereticGianfranco MingozziGewelddadige opstand tegen gezag
1974School of the Holy BeastNorifumi SuzukiGestileerde Japanse variant
1977AlucardaJuan López MoctezumaMexicaanse bovennatuurlijke horror
1977Love Letters of a Portuguese NunJess FrancoGrimmige exploitatie en aantoonbare censuur
1978Behind Convent WallsWalerian BorowczykBeeldende auteurscinema en provocatie
1979Killer NunGiulio BerrutiKloosterfilm ontmoet moordthriller
1979Images in a ConventJoe D’AmatoExpliciete exploitatie en exorcisme
1983Dark HabitsPedro AlmodóvarSatirische herwerking
2021BenedettaPaul VerhoevenModerne historische auteursfilm

De blijvende aantrekkingskracht van deze films ligt in de spanning tussen het zichtbare en het verborgen. Een habijt maakt een personage onmiddellijk herkenbaar, maar vertelt nog niets over overtuiging, twijfel of karakter. Een kloostermuur kan bescherming betekenen én opsluiting. Juist dat maakt nunsploitation tot een merkwaardig filmhistorisch terrein: soms berekende sensatie, soms visueel avontuur, soms een scherpe aanklacht tegen macht — en regelmatig alle drie tegelijk.

NAZIPLOITATION - CINEMA, SCHANDAAL & CENSUUR 1970-1989


Een gedocumenteerd filmhistorisch dossier

Nazisploitation in de jaren zeventig en tachtig

Cinema, schandaal en censuur — van de bioscoopaffiche tot de verboden videoband

Een vrouw in uniform, een dreigende titel, prikkeldraad en een belofte dat de toeschouwer iets te zien zou krijgen wat elders niet mocht worden vertoond. Met die beeldtaal verkocht een kleine, maar opvallend beruchte tak van de filmindustrie zijn producten. Nazisploitation maakte van de nazitijd een decor voor gevangenisverhalen, seksuele uitbuiting, gruwel en wraak. De films deden geregeld alsof zij verborgen oorlogsmisdaden onthulden, terwijl hun commerciële aantrekkingskracht juist lag in het schokkende schouwspel dat zij ervan maakten. Dit artikel onderzoekt de films als cultuur- en filmgeschiedenis. Het bespreekt seksueel geweld en kampterreur zonder de gewelddaden uitvoerig na te vertellen. Met ‘luguber’ wordt hier de aard van de verbeelde gruwel bedoeld; het is geen objectieve rangschikking van artistieke kwaliteit. Jaartallen volgen zoveel mogelijk de gangbare eerste uitbreng: productiejaar, nationale première en buitenlandse release vallen bij deze films niet altijd samen.

Een korte bloei, een lange schaduw

De eerste noodzakelijke correctie betreft de periode. Nazisploitation kende geen gelijkmatige bloei van twintig jaar. De kern van de Italiaanse cyclus ligt in het midden van de jaren zeventig, met een bijzonder sterke concentratie rond 1975–1977. In de jaren tachtig werden veel oudere films opnieuw ontdekt via video. Tegelijk verschoof een deel van de nazigriezel naar ondode soldaten en fantastische oorlogshorror. Filmwetenschapper Mikel J. Koven beschrijft de Italiaanse exploitatiegolf als een korte cyclus van navolgingen, gevoed door zowel eerdere exploitatiefilms als controversiële auteurscinema.

Dat onderscheid verklaart waarom een film uit 1976 soms vooral als ‘een verboden film uit de jaren tachtig’ wordt herinnerd. Het publiek kende hem niet noodzakelijk van de oorspronkelijke bioscoopvertoning. Voor veel kijkers begon zijn bestaan pas op de plank van een videotheek, tussen horror, erotiek en oorlogsfilms.

1. Wat valt onder nazisploitation?

De spelling varieert: nazisploitation, naziploitation en Nazi exploitation komen naast elkaar voor. De gebruikelijkste internationale term is Nazisploitation, samengesteld uit Nazi en exploitation. De Nederlandse omschrijving ‘nazi-exploitatiefilm’ is duidelijker dan de suggestie dat het om een officiële filmbeweging ging. Het genre heeft geen manifest, vaste ledenlijst of sluitende grens. In enge zin gaat het om sensatiefilms die nazi-uniformen, gevangenschap, seksuele dwang en sadisme combineren. In ruime zin worden ook nazi-zombiefilms en andere gruwelfantasieën over het Derde Rijk meegerekend. De wetenschappelijke bundel Nazisploitation! The Nazi Image in Low-Brow Cinema and Culture, onder redactie van Daniel H. Magilow, Elizabeth Bridges en Kristin T. Vander Lugt, behandelt die bredere verspreiding van nazi-iconografie in populaire cultuur. 

Voor een bruikbaar overzicht zijn vier groepen te onderscheiden:

GroepKenmerkVoorbeelden
Kamp- en gevangenisexploitatiefilmGevangenschap, sadistische bewakers, pseudo-experimenten en ontsnappingIlsa, SS Experiment Camp, Le deportate
Bordeel- en spionagefilmAfgeschermde salons, afluisteren, decadentie en politieke chantageSalon Kitty, SS Girls
Verwante auteurscinemaTrauma, fascisme en machtsmisbruik als dramatisch of politiek onderwerpThe Night Porter, Salò
Fantastische nazi-horrorOorlogsverleden keert terug als monster of ondodeShock Waves, Zombie Lake, Oasis of the Zombies

Deze indeling is een leesmodel voor dit artikel. Vooral de derde groep vraagt terughoudendheid: een film kan invloed uitoefenen op exploitatiecinema zonder zelf dezelfde commerciële opzet te hebben.

2. Voor de hausse: Love Camp 7 (1969)

Hoewel de nadruk hier op de jaren zeventig en tachtig ligt, is Love Camp 7 onmisbaar. Lee Frost regisseerde de film; Bob Cresse speelde de kampcommandant en was ook betrokken bij het scenario. Maria Lease en Kathy Williams spelen de vrouwelijke hoofdrollen. Achter de productie stond tevens exploitatieveteraan David F. Friedman. Het verhaal over agentes die een kamp binnendringen, leverde een avontuurstructuur waarmee lange passages van gevangenschap en vernedering werden verbonden. De film bood een eenvoudig over te nemen model: een afgesloten locatie, een beperkte groep gevangenen, herkenbare schurken en een gewelddadige afrekening. Hetzelfde raamwerk paste in de vrouwen­gevangenisfilm. Het historische decor voegde een onmiddellijk herkenbare vorm van absoluut gezag toe. De nasleep reikte uitzonderlijk ver. De Britse BBFC weigerde in 2002 een classificatie voor de dvd en opnieuw in maart 2020 voor een aangeboden VOD-versie. De instantie motiveerde die weigering met de aanhoudende erotisering van niet-consensuele seksuele handelingen; volgens haar kon knippen het centrale probleem niet oplossen. Dat is een specifiek gedocumenteerde Britse classificatieweigering, geen bewijs dat de film overal ter wereld verboden was. [5]

3. Auteursfilms die de grens discussieerbaar maakten

The Night Porter / Il portiere di notte (1974)

Liliana Cavani bracht Dirk Bogarde en Charlotte Rampling samen in een verhaal over een kampoverlevende en een voormalige SS’er die elkaar in het naoorlogse Wenen terugzien. Philippe Leroy en Gabriele Ferzetti behoren tot de belangrijke bijrollen. De relatie tussen herinnering, afhankelijkheid en geweld staat centraal. Criterion presenteert de film als een omstreden psychologisch drama en brengt bij de uitgave ook Cavani’s documentaire Women of the Resistance onder de aandacht. Dat documentaire werk is relevante context voor Cavani’s belangstelling voor oorlogservaringen. Het maakt de controverse rond de speelfilm niet ongedaan. Haar beeldtaal kon worden gelezen als een onderzoek naar de doorwerking van geweld, maar ook als een verleidelijke esthetisering ervan. Precies die spanning maakte de film invloedrijk én omstreden. In de exploitatiemarkt bleek een suggestief beeld gemakkelijker te verkopen dan een ingewikkelde psychologische gedachte. Een uniform, een blik en een geladen pose konden van hun oorspronkelijke dramatische context worden losgemaakt. Daarom verdient Cavani een plaats in de voorgeschiedenis, zonder haar werk simpelweg met goedkope kampfilms gelijk te stellen.

Salò o le 120 giornate di Sodoma (1975)

Pier Paolo Pasolini verplaatste De Sades verhaal naar de fascistische Republiek van Salò. Tot de cast behoren Paolo Bonacelli, Giorgio Cataldi, Uberto Paolo Quintavalle, Aldo Valletti, Hélène Surgère en Caterina Boratto. De film gebruikt extreme vernedering om een wereld van absolute macht en de behandeling van mensen als bezit te verbeelden. Pasolini werd in november 1975 vermoord, vóór de eerste publieke vertoningen van zijn laatste film. [8][9] Salò is een belangrijk grensgeval. De aanwezigheid van fascisme en gruwel volstaat niet om het werk als een doorsnee exploitatiefilm te behandelen. De afstandelijke ordening van de gebeurtenissen, het politieke programma en de bewuste afstoting van de kijker vragen een andere lezing dan een advertentie die opwindende verboden sensatie belooft. De censuurgeschiedenis was ingewikkeld. De Cineteca di Bologna documenteert Italiaanse toelatingen, inbeslagnames en gerechtelijke beslissingen. In Groot-Brittannië volgde in 1976 een weigering; pas in 2000 werd de integrale versie toegelaten voor openbare vertoning. Het verloop toont hoe weinig nauwkeurig het enkele woord ‘verboden’ kan zijn.

4. Het bekendste gezicht: Ilsa, She Wolf of the SS (1975)

Regie: Don Edmonds. Centraal castensemble: Dyanne Thorne, Gregory Knoph, Tony Mumolo en Maria Marx. Belangrijke producent: David F. Friedman. De film is de bekendste titel van de eigenlijke kamp-exploitatiecyclus. De fictieve Ilsa leidt een kamp waar zij haar macht uitoefent via seksuele dwang en zogenaamde medische proeven. De personages en gebeurtenissen vormen geen betrouwbare reconstructie van één werkelijk kamp. Dyanne Thorne: een rol die een loopbaan overschaduwde. Thorne gaf Ilsa een beheerste, bevelende aanwezigheid. Haar spel behandelt de commandante als iemand die haar eigen autoriteit vanzelfsprekend vindt. Dat maakt haar minder een grillig schrikbeeld dan een personage dat geweld als dagelijkse beroepsuitoefening benadert. Dit is een interpretatie van haar schermpersona, geen uitspraak over de actrice zelf. In een interview uit 2018 vertelde Thorne dat zij tussen acteeropdrachten als chauffeur werkte. Naar eigen zeggen arriveerde zij na zo’n werkdag bij haar auditie in laarzen en met een chauffeurs­pet. Zij herinnerde zich ook hoe vrienden haar waarschuwden dat deze rol haar verdere werk kon schaden. Het zijn haar persoonlijke herinneringen, geen onafhankelijk gecontroleerde reconstructie van elk detail. De bijrollen verdienen eveneens aandacht. Knoph, Mumolo en Marx zorgen ervoor dat de film niet uitsluitend uit de aanwezigheid van de commandante bestaat: gevangenen, onderlinge relaties en tegenstand dragen het ontsnappingsverhaal. Toch verkocht de campagne vooral Thorne. De titel noemt haar personage, haar silhouet domineert de bekendheid en de vervolgfilms bleven aan haar verbonden.

De opnamen: snelheid als productiemethode

In een later gepubliceerd interview verklaarde Edmonds dat de film in negen dagen werd opgenomen, met gebruik van de voormalige buitendecors van Hogan’s Heroes en studiofaciliteiten in Culver City. Hij prees ook grimeur Joe Blasco, wiens praktische effecten belangrijk waren voor de verbeelde verwondingen. Die informatie wordt hier weergegeven als Edmonds’ productiegetuigenis. Exacte budgetten en opnamekalenders die elders circuleren, zijn niet automatisch even goed onderbouwd. Zo’n korte draaitijd helpt de vorm begrijpen. Er is weinig ruimte voor een breed oorlogsdecor of ingewikkelde logistiek. Macht wordt geconcentreerd in enkele kamers, binnenplaatsen en lichamen. De film maakt zijn kamp tot een gesloten theater waarin telkens een nieuwe confrontatie kan worden opgevoerd. De vaak gelegde verbinding tussen Ilsa en historische vrouwelijke kampbeulen moet zorgvuldig worden gelezen. De naam, de kampomgeving en de sensatie rond vermeende historische voorbeelden maken van de fictieve commandante nog geen biografisch portret. Ook filmmakers kunnen in interviews onjuiste historische verbanden leggen. Een productiegetuigenis is bruikbaar voor de filmset, maar vervangt geen historisch onderzoek naar nazimisdaden.

5. Salon Kitty (1976): de luxueuze verwant

Tinto Brass regisseerde deze Italiaans-Frans-West-Duitse productie, gebaseerd op het boek van Peter Norden. Helmut Berger speelt de SS-officier Wallenberg, Ingrid Thulin de uitbaatster Kitty en Teresa Ann Savoy de jonge Margherita. Tot de verdere cast behoren John Steiner, Sara Sperati, Maria Michi, Rosemarie Lindt, Paola Senatore, Tina Aumont, Stefano Satta Flores en Bekim Fehmiu. [14][15] De film combineert een bordeel met spionage: intimiteit moet informatie opleveren, plezier wordt ondergeschikt aan controle. De historische Salon Kitty-affaire vormt het vertrekpunt, maar het scenario blijft een gedramatiseerde bewerking. Het is geen documentaire reconstructie van elke gebeurtenis of elk personage. Berger en Thulin brengen een andere schermuitstraling mee dan de gebruikelijke anonieme exploitatiecast. Hun personages maken de strijd tussen macht, zelfbehoud en afhankelijkheid tastbaar. Savoy vormt het jongere centrum van het verhaal. Daarnaast toont de omvangrijke internationale bezetting hoezeer deze productie een andere schaal had dan veel navolgers.

Een decor dat zelf macht uitstraalt

Een sleutelnaam achter de camera is Ken Adam, de productieontwerper. De interieurs zijn geen neutrale achtergrond: de verhoudingen, spiegelingen en theatrale ruimtes bepalen hoe de personages worden bekeken. Silvano Ippoliti verzorgde de fotografie; Fiorenzo Carpi de muziek. De film ging in Italië in maart 1976 in première. Voor de affiche bood Salon Kitty een bijzonder bruikbare combinatie: luxe, erotiek en staatsmacht. Anders dan bij een armoedig kampdecor kon de reclame tegelijk glamour en gevaar beloven. Bij buitenlandse uitbreng veranderde ook de presentatie. De Amerikaanse titel Madam Kitty en een bewerkte versie illustreren hoe een distributeur het accent naar een ander publiek kon verleggen. Een Amerikaanse X-classificatie was daarbij een leeftijds- en distributieaanduiding, geen wereldwijd verbod. [16]

6. Le deportate della sezione speciale SS (1976)

Deze film van Rino Di Silvestro circuleert onder titels als Deported Women of the SS Special Section, SS Special Section Women en Special SS Women. Hij mag niet worden verward met Bruno Mattei’s SS Girls uit 1977. De titels lijken op elkaar, maar het zijn verschillende films. John Steiner speelt Herr Erner, Lina Polito Tania Nobel, Erna Schürer Kapo Helga en Sara Sperati Monique DuPré. Verder zijn Solvi Stübing, Guido Leontini, Stefania D’Amario en Rik Battaglia te zien. Producent was Giuseppe Zaccariello; de fotografie is van Sergio D’Offizi, de montage van Romeo Ciatti en de muziek van Stelvio Cipriani. [17] Het scenario koppelt kampterreur aan een persoonlijke voorgeschiedenis tussen de commandant en een gevangene. Die constructie maakt van institutionele onderdrukking een melodrama van obsessie en wraak. Steiner draagt de dreiging; Polito moet tegenover hem niet alleen slachtofferschap maar ook berekening en verzet spelen.

Wat Di Silvestro over Lina Polito vertelde

In zijn interview met Nocturno vertelde de regisseur dat Polito bezorgd was over de naaktscènes. Volgens hem werd contractueel vastgelegd dat zij niet volledig naakt zou worden gefilmd. Kleine bedekkingen en uitgekiende camerastandpunten moesten op het scherm een andere indruk wekken. Hij sprak ook over de grote zeggenschap van de producent en over zijn keuze voor Steiner als het gezicht van bewuste kwaadaardigheid. Dat is een bijzonder concrete blik op de vervaardiging. Wat een kijker als een doorlopende scène ervaart, bestaat op de set uit afspraken, beschermende kleding, afzonderlijke beelden, belichting en montage. De gruwel van de fictie mag daarom niet zomaar worden gebruikt om te beweren dat de opnamen op dezelfde wijze verliepen. Omgekeerd betekent een geconstrueerde scène niet dat de omstandigheden voor acteurs vanzelf prettig waren.

7. Sergio Garrone: SS Experiment Camp en de seriematige aanpak

SS Experiment Camp uit 1976, ook bekend als SS Experiment Love Camp, werd geregisseerd door Sergio Garrone. De cast omvat Mircha Carven, Paola Corazzi en Giorgio Cerioni. De credits noemen Maurizio Centini voor fotografie, Cesare Bianchini voor montage en Vasili Kojucharov en Roberto Pregadio voor muziek.

De film mengt kampgevangenschap met een groteske medische intrige. De zogenaamde experimenten zijn vooral een verhaalmachine voor machtsmisbruik en lichamelijke dreiging. De wetenschappelijke aankleding geeft de dader een vocabulaire waarmee hij zijn handelen probeert te rechtvaardigen. Als historische uitleg van nazistische geneeskunde is het geheel onbruikbaar. Garrone’s SS Lager 5: L’inferno delle donne (1977), internationaal ook SS Camp: Women’s Hell, hoort bij dezelfde productieomgeving. Filmgegevens vermelden dat de films achter elkaar op dezelfde set en met grotendeels dezelfde hoofdcast werden gedraaid. Dat is een concreet voorbeeld van hoe locaties en medewerkers binnen de cyclus opnieuw konden worden ingezet.

Een beruchtere hoes dan film?

Juist SS Experiment Camp werd in Groot-Brittannië een naam die veel verder reikte dan zijn oorspronkelijke publiek. De provocerende videocampagne droeg bij aan de ophef rond ‘video nasties’. De BBFC verwijst in haar historische uitleg expliciet naar de film en naar de aanstootgevende reclame voor dergelijke uitgaven. Bij een nieuwe beoordeling in 2005 kreeg de film wel een Britse classificatie; hij werd toen ongeknipt toegelaten. Dat laat zien dat eerdere vervolging en latere toelating naast elkaar kunnen bestaan. Het betekent evenmin dat de vroegere hoes, alle buitenlandse versies en elke denkbare nieuwe uitgave automatisch dezelfde beoordeling kregen.

8. The Gestapo’s Last Orgy (1977): een van de grimmigste titels

Cesare Canevari regisseerde L’ultima orgia del III Reich. Daniela Poggi, hier gecrediteerd als Daniela Levy, speelt Lise Cohen. Adriano Micantoni staat als Marc Loud op de credits en speelt de voormalige commandant Conrad von Starke. Maristella Greco vertolkt Alma; Fulvio Ricciardi de kamparts. Het scenario kwam van Antonio Lucarella en Canevari, met fotografie van Claudio Catozzo, montage van Enzo Monachesi en muziek van Alberto Baldan Bembo. Het raamverhaal laat een voormalige gevangene terugkeren naar de ruïnes van het kamp. Herinneringen vormen de overgang naar scènes van vernedering en terreur. De film breidt dat uit met kannibalistische fantasieën en extreem antisemitisch geweld. Die elementen verklaren zijn lugubere reputatie, maar horen bij een horrorscenario en mogen niet als vanzelfsprekende historische feiten worden overgenomen. In mei 2021 weigerde de BBFC de aangeboden uitgave voor fysieke media en VOD/streaming. De motivering noemt het overwegende karakter van sadistisch en seksueel geweld binnen een duidelijk antisemitische context. De instantie oordeelde dat het probleem te zeer door het hele werk liep om met knippen te verhelpen. Dit is een van de duidelijkst gedocumenteerde latere weigeringen binnen het genre. Het ongemak komt niet alleen uit afzonderlijke gruwelijkheden. Ook het navertellen van terreur als een intieme band tussen dader en slachtoffer roept vragen op: krijgt het slachtoffer een eigen perspectief, of wordt diens ervaring opnieuw dienstbaar gemaakt aan de fascinatie voor de beul? Die vraag is bij deze film minstens zo relevant als de hoeveelheid geweld.

9. The Beast in Heat / La bestia in calore (1977)

Deze film van Luigi Batzella, ook bekend als SS Hell Camp, behoort tot de meest beruchte mengvormen van kampfilm, oorlogsactie en groteske horror. Macha Magall speelt de vrouwelijke naziwetenschapper; Salvatore Baccaro, gecrediteerd onder de naam Boris Lugosi, vertolkt het kunstmatig gecreëerde wezen. [26] De film vervangt een samenhangende historische omgeving grotendeels door een monsterfantasie. Seksueel geweld wordt gekoppeld aan pseudowetenschap, terwijl verzetsactie een tweede verhaallijn levert. De uiterlijke verschijning van Baccaro werd daarbij als effect ingezet. De manier waarop het genre een menselijk lichaam tot ‘monster’ maakt, is op zichzelf een onderdeel van zijn exploitatiepraktijk.

Nieuwe scènes, ouder oorlogsmateriaal

Volgens de documentatie van restauratielabel Severin combineerde Batzella nieuw opgenomen scènes met beelden uit twee eerdere oorlogsfilms. Dat verklaart de opvallende breuken in stijl en schaal. Een schijnbaar grotere oorlogswereld kon zo worden opgebouwd zonder alles opnieuw te draaien. [26] Severin vermeldt tevens de Britse reputatie als verboden ‘video nasty’. De verkooptekst van een restauratielabel blijft echter promotie: superlatieven over ‘de meest verdorven film ooit’ worden hier niet als objectief oordeel overgenomen. De uitgave is vooral relevant vanwege de restauratie en de documentaire Fascism on a Thread, met interviews met betrokken filmmakers en acteurs. [26]

10. SS Girls / Casa privata per le SS (1977)

Bruno Mattei regisseerde deze bordeel- en spionagevariant. Gabriele Carrara speelt Hans Schellenberg, Macha Magall Madame Eva, Marina Daunia Frau Inge en Ivano Staccioli een generaal. Ook Eolo Capritti behoort tot de bezetting. De credits vermelden Giacinto Bonacquisti naast Mattei bij het scenario, Gianni Marchetti voor muziek en Emilio Giannini voor fotografie. Het uitgangspunt lijkt op dat van Salon Kitty: een besloten omgeving moet politieke geheimen ontlokken. De behandeling is nadrukkelijker gericht op seksuele attracties, overdrijving en groteske personages. Als vergelijking laat het tweetal zien hoe eenzelfde basismotief in verschillende productieklassen kan functioneren. De acteurs leveren hier vaak snelle, sterk aangezette karaktertekeningen. De kijker moet onmiddellijk begrijpen wie bevelen geeft, wie gevaarlijk is en wie manipuleert. Dat is een andere opdracht dan langdurige psychologische ontwikkeling. Bij een beoordeling van het spel moet dat onderscheid worden meegenomen, zonder elke vlakke scène daarmee te verontschuldigen.

11. Nog meer titels: waarom de filmografie zo verwarrend is

Nazi Love Camp 27 / La svastica nel ventre (1977) werd geregisseerd door Mario Caiano, met Sirpa Lane als Hannah Meyer, naast onder anderen Giancarlo Sisti en Roberto Posse. Het is een zelfstandige film; het nummer 27 maakt hem niet tot het zevenentwintigste vervolg op Love Camp 7. De combinatie van kampverhaal, seksuele uitbuiting en melodrama plaatst hem in de kerncyclus. Elsa Fräulein SS (1977), van Patrice Rhomm, brengt Malisa Longo, Olivier Mathot, Patrizia Gori en Pamela Stanford samen. De transport- en bordeelvariant van het genre levert opnieuw een beperkte ruimte waarin macht, spionage en seksuele controle samenkomen. Helga, la louve de Stilberg (1977), doorgaans aan Alain Payet toegeschreven, gebruikt eveneens Malisa Longo en Patrizia Gori. De film bevindt zich meer aan de rand, bij de vrouwen­gevangenisfilm in een fictieve dictatuur. Hij wordt vaak bij nazisploitation verkocht of besproken, maar een genreverwantschap is nog geen historische nazisetting. Juist bij deze Franse producties en hun pseudoniemen zijn online credits soms tegenstrijdig; een concrete versie en haar begintitels blijven belangrijk. Het probleem is groter dan een lastige titel. Een Engelstalige distributienaam kan de hoofdrol suggereren die een actrice niet had, een fictief vervolg creëren of een andere dictatoriale omgeving onder hetzelfde commerciële etiket schuiven. Wie een affiche verzamelt, moet daarom steeds de oorspronkelijke titel, regisseur, cast en het land van uitbreng naast elkaar leggen.

12. De Ilsa-vervolgen: de naam werd het merk

De eerste Ilsa stond niet alleen. Ilsa, Harem Keeper of the Oil Sheiks (1976), opnieuw van Don Edmonds, verplaatste het geweld naar een fictieve olie­sjeikomgeving. Naast Dyanne Thorne spelen onder anderen Max Thayer, Jerry Delony, Uschi Digard en Colleen Brennan mee. De nazisetting verdwijnt; de herkenbare commandante blijft het commerciële middelpunt. [33] Ilsa, the Tigress of Siberia (1977), van Jean Lafleur, begint in een stalinistische goelag en verplaatst zich later naar Montréal. Ook dit is geen nazikampfilm, al steunt hij op dezelfde herkenbaarheid van Thorne als meedogenloze machthebber. Ilsa, the Wicked Warden (1977), van Jesús ‘Jess’ Franco, is verbonden met titels als Greta en Wanda. Lina Romay speelt naast Thorne een belangrijke rol. In haar latere interview vertelde Thorne dat zij aanvankelijk voor een anders voorgesteld project tekende en schrok van de wijze waarop apart opgenomen materiaal tot het eindresultaat was gemonteerd. Dat is haar getuigenis; het bewijst niet zonder meer hoe elke medewerker de productie beleefde. Deze vervolgen illustreren hoe een actrice en een personagenaam sterker konden worden dan plaats, tijd of verhalende continuïteit. ‘Ilsa’ functioneerde als herkenningspunt op een affiche. Een verzameling met vier films kan daarom een bruikbaar overzicht van de franchise bieden, terwijl slechts het eerste deel rechtstreeks tot de nazikampcyclus behoort.

13. De jaren tachtig: video en de terugkeer van de dode soldaat

Shock Waves (1977): een overgang naar fantastische horror

Ken Wiederhorn regisseerde Shock Waves, met Peter Cushing als voormalige SS-commandant, Brooke Adams als toeriste en John Carradine als scheepskapitein. Verder spelen onder anderen Luke Halpin, Fred Buch en Jack Davidson mee. De kern is de confrontatie met ondode nazisoldaten. Hier verschuift de aantrekkingskracht van seksuele kampterreur naar een onheilspellend monsterconcept. [36][37] De oudere horrorsterren helpen de film een ander register te geven. Cushing hoeft geen historische achtergrond volledig uit te leggen om dreiging op te roepen: zijn aanwezigheid en de ontdekking van het verleden dragen het verhaal. Dat is een belangrijk verschil met de herhaalde dominantie- en vernederingsscènes van de kamp-exploitatiefilms.

Zombie Lake / Le lac des morts vivants (1981)

Jean Rollin regisseerde deze Frans-Spaanse productie onder het pseudoniem J. A. Lazer. Howard Vernon behoort tot de cast. Dode Duitse soldaten komen uit een meer terug naar een dorp dat met zijn oorlogsgeschiedenis verbonden blijft. De film mengt zombiehorror, erotische attracties en een melodramatische herinnering aan de bezetting. Hij hoort bij de ruime nazi-horrortraditie, niet bij dezelfde productiecyclus als SS Experiment Camp.

Oasis of the Zombies / L’abîme des morts-vivants (1982)

Jess Franco verplaatste de ondoden naar een woestijnomgeving, waar een zoektocht naar achtergebleven oorlogsgoud gevaar oproept. Manuel Gélin en France Lomay behoren tot de cast van de veel verspreide Franse versie. Het bestaan van verschillende nationale versies maakt ook hier eenvoudige castlijsten minder vanzelfsprekend. 

Deze films tonen een verschuiving in functie. De nazi wordt een monster dat letterlijk niet dood blijft. Dat maakt een terugkeer van het oorlogskwaad mogelijk zonder telkens een kamp vol gevangenen te moeten opvoeren. De grotere hoeveelheid video-uitgaven in de jaren tachtig moet dus worden onderscheiden van een even grote hoeveelheid nieuw geproduceerde klassieke kampfilms.

14. Acteurs en actrices: verder kijken dan het uniform

Het onderwerp verleidt gemakkelijk tot een catalogus van ‘beulen’ en ‘slachtoffers’. Voor de acteursgeschiedenis is het vruchtbaarder te kijken naar de verschillende opdrachten die deze rollen inhielden. De herkenbare ster moest een verkoopbaar centrum leveren: Dyanne Thorne is het duidelijkste voorbeeld. De ervaren karakteracteur kon met stem, houding en gelaat onmiddellijk gezag suggereren: John Steiner droeg die functie in Le deportate. Het ensemble moest de besloten wereld bevolken, van gevangenen tot ondergeschikten. De internationale naam gaf een productie herkenbaarheid in meer dan één taalgebied, zoals de grote cast van Salon Kitty laat zien. Actrices als Polito, Poggi, Schürer, Sperati, Magall, Longo, Gori en Romay staan bovendien in heel verschillende films en rollen. Zij vormen geen onderling verwisselbare groep. Een rol als gevangene vraagt een andere dramatische aanwezigheid dan een karikaturale machthebber; een hoofdrol verschilt van een paar scènes die later prominent op een hoes verschijnen. De verspreiding onder pseudoniemen maakt die geschiedenis moeilijker. Daniela Levy is bij Gestapo’s Last Orgy de naam waaronder Daniela Poggi verschijnt; Marc Loud verwijst daar naar Adriano Micantoni. Zo’n naam is een identificatiekwestie, geen bewijs voor een verborgen politieke overtuiging. De overtuigingen van een personage kunnen evenmin aan de vertolker worden toegeschreven. De concrete getuigenissen zijn instructiever dan roddels. Thorne sprak over typecasting en het uiteindelijke montageproduct; Di Silvestro over de contractuele en technische oplossing voor Polito’s scènes. Hun verhalen laten zien dat het eindbeeld en de ervaring van het maken verschillende bronnen vereisen. [12][18]

15. Achter de camera: hoe werd het schandaal vervaardigd?

De gesloten ruimte als productiekeuze

Een kamp, bordeel of gevangenis bundelt de handeling op een beperkt aantal plekken. Voor een scenario levert dat een duidelijke machtsstructuur; voor een productie kan het transport, decorbouw en opnamedagen beperken. De voorbeelden van Edmonds’ korte draaischema, Garrone’s opeenvolgende producties en Batzella’s hergebruik van bestaand materiaal maken drie verschillende besparingsmethoden zichtbaar. 

Montage bepaalt meer dan tempo

Montage kan handelingen suggereren die niet in één beeld zijn vastgelegd. Een reactie, een attribuut en een geluid hoeven niet dezelfde opnameomstandigheden te hebben om samen één gewelddaad te laten vermoeden. Het interview over Polito’s scènes toont het belang van camerastandpunten. Thorne’s herinneringen tonen hoe gevoelig de samenvoeging van apart materiaal kon zijn. Daarom verdient ‘ongeknipt’ altijd een vervolgvraag: ongeknipt ten opzichte van welke versie? Een nationale uitbreng kan een andere titel, taalband, scènevolgorde of aanvullend materiaal hebben. Het langste exemplaar is niet automatisch de enige auteursversie, en een kortere speelduur bewijst op zichzelf geen censuur.

Fotografie, muziek en effecten

De namen achter de sensatie vertellen een minder eendimensionaal verhaal dan de beruchte titels. Bij Le deportate werken D’Offizi en Cipriani aan beeld en muziek; bij Salon Kitty bepalen Adam, Ippoliti en Carpi mee de vorm. Bij Ilsa maken Blasco’s praktische effecten deel uit van de schokwerking. Een omstreden productie kan dus tegelijk het werk bevatten van vakmensen die binnen hun eigen discipline zorgvuldig opereren. [13][15][17] Dat levert geen automatische artistieke vrijspraak op. Technische vaardigheid kan een uitbuitend beeld juist overtuigender maken. Voor een kritische beschouwing moeten vorm en gebruik samen worden bekeken: wat wordt er knap gemaakt, en waartoe dient die vaardigheid?

16. Verboden, geknipt of alleen berucht?

Een verbod kan verschillende dingen betekenen: een geweigerd classificatiecertificaat, een rechterlijke inbeslagname, een beslissing over een bepaalde videoband of beperkingen voor minderjarigen. Daar komen verschillen tussen bioscoop, dvd en streaming bij. Zonder land, datum en versie is de formulering ‘de film was verboden’ vaak te vaag.

Film of gebeurtenisLand en periodeWat aantoonbaar is
Love Camp 7Verenigd Koninkrijk, 2002 en 2020BBFC-weigering voor respectievelijk dvd en een VOD-aanbieding. [5]
SS Experiment CampVerenigd Koninkrijk, vroege jaren tachtigOnderdeel van de ophef en vervolgingsgeschiedenis rond video nasties. [19][21]
SS Experiment Love CampVerenigd Koninkrijk, 2005Later ongeknipt geclassificeerd voor volwassenen. [22][23]
The Gestapo’s Last OrgyVerenigd Koninkrijk, 2021BBFC-weigering voor de aangeboden fysieke en streaminguitgave. [25]
The Beast in HeatVerenigd Koninkrijk, jaren tachtigGedocumenteerde reputatie en distributiegeschiedenis als verboden video nasty; dit zegt niets over één universeel geldende status. [26]
SalòVerenigd Koninkrijk, 1976–2000Aanvankelijke weigering, omwegen via clubvertoning; integrale openbare uitbreng later toegelaten. [10]
SalòItalië, jaren zeventigEen wisselend juridisch traject met toelatingen, inbeslagnames en vrijgaven. [10]

Voor België en Nederland wordt hier geen algemeen verbod op het genre beweerd. Buitenlandse uitgaven, lokale vertoningen en import zijn verschillende dossiers. Waar geen specifieke beslissing is nagegaan, hoort geen stellige nationale verbodsclaim.

De Britse video nasty-paniek

De Britse BBFC beschrijft hoe in het begin van de jaren tachtig publieke en politieke zorgen toenamen over gewelddadige videofilms en hun reclame. Het Openbaar Ministerie stelde lijsten samen van titels die mogelijk onder de Obscene Publications Act konden worden vervolgd. Een veroordeling in één zaak betekende aanvankelijk niet automatisch dat iedere verkoop overal onmogelijk werd. De Video Recordings Act van 1984 veranderde vervolgens de regulering van video. [21] Die achtergrond is essentieel. Een bioscoopbezoek was een openbare, gereguleerde vertoning; een videoband kwam in een woonkamer terecht en kon door een ander publiek worden bekeken. De angst voor bereik, controle en kinderen liep door de discussie heen. De verpakking was daarbij zichtbaar voor veel meer mensen dan de film zelf.

17. De posters: het schandaal begon op straat

De affiche is bij nazisploitation geen bijzaak. Zij geeft aan welke film de distributeur dacht te kunnen verkopen. Voor analyse moet daarom steeds worden gevraagd: gaat het om een oorspronkelijke bioscoopaffiche, een buitenlandse heruitbreng, een videohokje of een moderne restauratiehoes?

Een onmiddellijk herkenbare beeldtaal

Veel campagnes werken met een spanning tussen aantrekkingskracht en dreiging: een dominante figuur, een kwetsbaar lichaam, een wapen, een uniform of een afgesloten ruimte. Rood, zwart en lichte huidtinten kunnen een hard contrast vormen. Die observatie is een visuele leeswijze van de genrebeeldtaal, geen uitspraak dat elke nationale poster hetzelfde ontwerp gebruikt. Bij Ilsa maakt de koppeling van de personagenaam aan Thorne’s verschijning van een individuele figuur het merk. Bij Salon Kitty kan de combinatie van luxe en erotiek de belofte bepalen. Bij SS Experiment Camp vormt juist de relatie tussen suggestief beeld, titel en de Britse publieke ruimte een aantoonbaar onderdeel van de schandaalgeschiedenis. [11][16][19][21]

De belofte van ‘verboden waarheid’

Een kampfilm kon een ernstig onderwerp als legitimatie gebruiken: men zou iets moeten zien omdat het zogenaamd was gebeurd. De affiche en de trailer konden dat vervolgens als verboden attractie presenteren. Tussen die twee posities ontstaat het belangrijkste probleem van de reclame. Het publiek wordt tegelijk aangesproken als getuige van misdaden en als koper van sensatie. Een historische verklaring aan het begin van een film bewijst daarom weinig. Zij moet worden vergeleken met wat de beelden werkelijk doen, welke bronnen worden genoemd en welke gebeurtenissen zijn verzonnen. De marketing van ernst en de marketing van schok kunnen elkaar versterken zonder dat de film betrouwbare geschiedenis levert.

Andere titel, ander product

Madam Kitty verschuift het accent ten opzichte van Salon Kitty. SS Hell Camp en The Beast in Heat benadrukken verschillende aspecten van dezelfde film. Een naamswijziging kan een productie bovendien opnieuw aan een ander publiek verkopen. De consument die twee verschillende titels huurt, kan dus twee keer dezelfde film mee naar huis nemen. Voor verzamelaars is ook de kleine letter belangrijk: castvolgorde, distributeurslogo, keuringsaanduiding, taal en drukformaat helpen de uitgave identificeren. Een mooi digitaal beeld zonder herkomst is minder bruikbaar als historische bron dan een gedocumenteerde, beschadigde scan waarvan land en jaar bekend zijn.

Oorspronkelijke beelden raadplegen

Voor het vergelijken van beelduitgaven zijn de film- en productpagina’s van Kino Lorber, Severin, Criterion en CINEMATEK bruikbaar. Zij tonen uitgavebeelden, filmbeelden of programmamateriaal. Een hedendaagse hoes op zo’n pagina moet wel als hedendaagse uitgave worden benoemd. Het speciaal voor dit artikel gemaakte kleurenlogo is een nieuwe illustratie, geen historische affiche. [6][11][26][41]

18. Welke films zijn het bekendst en welke het luguberst?

De volgende selectie is een beredeneerde redactionele indeling, geen meetbare ranglijst. Bekendheid in een cultpubliek verschilt bovendien van bekendheid bij een algemeen filmpubliek.

TitelWaarom hij in een overzicht thuishoortPlaats in het geheel
Ilsa, She Wolf of the SSHet herkenbaarste personage en een bepalende exploitatietitelKern van de kampcyclus
Love Camp 7Vroege formule en uitzonderlijk lange censuurnasleepVoorloper uit 1969
Salon KittyGrote internationale cast en uitgesproken productieontwerpLuxueuze overgangsfilm
The Night PorterBlijvende controverse over trauma, verlangen en dader-slachtofferbandVerwante auteurscinema
SalòExtreme politieke verbeelding van macht en langdurige juridische strijdAfzonderlijk te behandelen auteursfilm
Le deportate della sezione speciale SSSteiner en Polito; melodrama, kampterreur en wraakBelangrijke Italiaanse exploitatie
SS Experiment CampVooral berucht door video, titel en reclameCensuur- en verpakkingsgeschiedenis
The Gestapo’s Last OrgyBijzonder grimmige combinatie van seksuele terreur en antisemitische gruwelfantasieEen van de extreemste kernfilms
The Beast in HeatGroteske monsterfantasie en combinatie van oud en nieuw beeldmateriaalExtreme, hybride exploitatie
SS GirlsGoedkope bordeel- en spionagevariantNavolging binnen de cyclus
Shock WavesDuidelijke verschuiving naar ondode nazisoldatenVerwante horror
Zombie Lake en Oasis of the ZombiesNieuwe producties uit de jaren tachtig met oorlogsondodenLatere fantastische vertakking

Wie met ‘luguber’ vooral extreme exploitatie bedoelt, komt het snelst uit bij The Gestapo’s Last Orgy en The Beast in Heat. Wie psychologische ontregeling of een politieke nachtmerrie bedoelt, zal eerder The Night Porter of Salò noemen. Dat zijn verschillende ervaringen en verschillende filmische projecten.

19. Wat deze films uiteindelijk over hun eigen tijd vertellen

Als bron over de Tweede Wereldoorlog moet nazisploitation met groot wantrouwen worden behandeld. De films mengen werkelijke vervolging met melodrama, pseudowetenschap en verzonnen gruwel. Hun historische waarde ligt vooral elders: zij maken zichtbaar hoe de naoorlogse amusementsindustrie beelden van absolute macht kon omzetten in een verkoopbaar product. Ook de tegenstelling tussen kunst en exploitatie blijkt minder eenvoudig dan een rijtje titels suggereert. Eenzelfde beeld kan in een drama over trauma voorkomen, door een distributeur erotisch worden aangeprezen en vervolgens in een goedkoper werk worden nagevolgd. De betekenis ligt daarom mede in de montage, de vertoningscontext en de reclame eromheen. Voor de jaren tachtig is de videoband het beslissende voorwerp. Zij verlengde de levensduur van korte bioscoopcycli, maakte vergelijking en verzameling mogelijk en gaf censuurschandalen een nieuw bereik. De hoes bleef soms beter in het geheugen dan de film.

CINEMA TRIOS IN GENK 1980

Remastered Een avond naar de film, aan de hand van een programma uit 1980 Een bioscoopprogramma kan een hele tijd terugbrengen. Op deze bewa...