Burt Lancaster is een levend brok jeugdsentiment, de atletische held uit de avonturenfilms van 25 jaar geleden. En nog altijd herinnert zijn imposante gestalte meer aan die rollen dan aan de karakterrollen als oudere mannen die hij destijds ook al speelde, Hij heeft echter een duidelijke afweer om op dat heldhaftige verleden in te gaan. Dat is kennelijk al veel vaker gebeurd dan hem lief is.
‘Laten we nou eerlijk zijn, ik tel niet meer mee. Geen mens zal nog een film gaan zien, alleen omdat ik erin meespeel. Er is weinig plaats meer voor de oude garde, het is nu de beurt van Jack Nicholson, Dustin Hoffman of Ryan O’Neal. Maar er is geen enkele acteur of regisseur meer die succes van een film bij voorbaat garandeert. De producenten kunnen net zo goed gokken op nóg nieuwere gezichten, nieuwe acteurs en vooral nieuwe ideeën. De filmindustrie kan zich niet langer permitteren om miljoenen over de balk te gooien, uit te geven aan honoraria. De hele wereld is ingrijpend aan het veranderen en de cinema kan niet achterblijven. Films kunnen niet langer sprookjes voor volwassenen zijn, daar is de mentaliteit van het publiek niet meer naar. Om je in de huidige maatschappij staande te kunnen houden, moet je een schild van cynisme ontwikkelen. Dan geloof je niet meer in de oude deugden en zeker niet in de oude helden. De tijd dat er speciaal rondom een ster films werden gefabriceerd is voorbij.’
- Is dat in een aantal gevallen toch niet jammer?
‘Het star system is al veel langer dood dan de mensen zich realiseren. Ik besefte het twintig jaar geleden al. Ik had toen net een erg succesvolle film gedaan samen met Tony Curtis — Trapeze — en er leek geen reden om aan te nemen dat nóg een film met Curtis en mij niet ook een redelijk succesje zou worden. Maar bij die film — Sweet Smell of Success, die veel beter en interessanter was dan Trapeze — bleef het publiek massaal weg. Als producent heb ik er anderhalf miljoen dollar aan verloren en ik moest daarna een tijd in slavernij gaan om er weer bovenop te komen. Dat is normaal. De geschiedenis leert dat alle echt belangrijke films gemaakt zijn in de marge van de boterham-met-beleg-films. Voor ieder stuk onafhankelijkheid dat je wilt veroveren moet je een ander stuk onafhankelijkheid prijsgeven. Een idealist in de cinema moet zijn ziel aan de duivel verkopen, zeker in Hollywood. Mensen die daar nooit gewerkt hebben, kunnen niet begrijpen wat een voortdurend gevecht dat is. Knokken tegen de flauwekul en de opschepperij, om althans een stuk van je integriteit te bewaren. Tegenover elke film die je graag wilt maken, elke rol die je graag wilt spelen, staan films en rollen die je helemaal niet graag wilt doen, maar moet doen als prijs voor dat ene waarin je wel gelooft. ‘De beroemdste film die ik geproduceerd heb was Marty. Dat was een bijzonder goedkope film, voor een paar ton, maar we hebben een heidense tijd gehad om dat geld bij elkaar te krijgen. United Artists wilde Marty niet maken: wie wil er nou een film zien over twee lelijke mensen? Het was een schoonheid van een verhaal en uiteindelijk een ontroerende film, maar dat is de mentaliteit waarmee je constant te maken hebt. Uiteindelijk wilde U.A. het toch doen, als ik eerst voor hen in een western wilde spelen: Vera Cruz. Dat was de prijs — de brood-metbeleg-film — om Marty te mogen maken. Vera Cruz heeft elf miljoen opgebracht en Marty vijf-en-een-half miljoen plus alle onderscheidingen die er maar te vergeven waren, inclusief de Oscar. En toch beschouwden ze bij U.A. de drie ton die ze in Marty hadden gestoken als verloren geld, omdat het niet hun idee was geweest. Zo gaat dat. Ik had de contractuele verplichting om nog één film voor Hal Wallis te doen en hoe eerder ik van die man verlost was, hoe liever het me was. Wallis ging een film maken waarin ik erg graag wilde spelen: The Rainmaker met Katharine Hepburn. Omdat hij wist dat ik zo op die rol gebrand was, mocht ik hem alleen spelen op voorwaarde dat ik nog een extra-film voor hem zou doen: Gunfight at the O.K. Corral.’
— Hal Wallis heeft u voor de film ontdekt.
‘Hij heeft me mijn eerste filmcontract gegeven, dat is iets anders, maar de eerste films die me bekendheid hebben gegeven waren geen produkties van hem: The Killers en Brute Force. Toevallig waren dat rollen als tough guy en als het aan Wallis had gelegen, zou ik mijn leven lang niets anders meer hebben gespeeld, omdat hij de fantasie niet had om iets nieuws te bedenken. Ik heb alleen een contract met hem getekend omdat het een mogelijkheid openliet voor opties van buitenaf. Wallis was iemand die A-films probeerde te maken met B-budgets. Hij zou een goede produktieleider zijn geweest, het moest bij hem altijd snel — wat goed is — en voor een koopje — wat goed kan zijn, als je het eerlijk doet. Hij verdiende vooral veel geld met het uitlenen aan andere produkties van acteurs die bij hem onder contract stonden, terwijl ze zelf van hem hun normale contractsalaris kregen. Om mij in From Here to Eternity te laten spelen moest Columbia hem 330000 dollar betalen, maar ik kreeg van hem maar 48 000 dollar.’
— Hebben dergelijke ervaringen u ertoe aangezet om zelf producent te worden? ‘Ik hou van acteren, vooral als de rol een uitdaging is of wanneer het scenario iets zinnigs te vertellen heeft, maar de echte bevrediging is om van begin tot eind bij een film betrokken te zijn, vanaf het eerste idee tot en met de voltooiing. En ik vind van mezelf dat ik daar een goede background voor heb. Ik ben in New York geboren en heb er het grootste gedeelte van mijn leven gewoond en dat is een erg sophisticated stad. Ik heb daar heel jong de werkelijkheid onder ogen leren zien en een gevoel van onafhankelijkheid verworven. Ik was nooit de jongen die regelrecht van de boerderij voor de camera’s kwam en nog alles moest leren. Ik hield van muziek, van opera’s en concerten, en ik heb altijd veel gelezen, geen pulp, maar literatuur. Ik heb bij The Killers Mark Hellinger [de producent] versteld doen staan door het scenario te vergelijken met het verhaal van Hemingway. Als ze je vragen voor de rol van een onnozele krachtpatser, dan nemen ze onmiddellijk aan dat je dat ook bent. Maar ik had ook toen al vrij sterk ontwikkelde politieke noties. Allemaal eigenschappen waardoor ik heel goed scenario’s kon beoordelen en zien wat de mogelijkheden ervan waren. ‘Toen mijn manager — Harold Hecht — en ik met onze produktiemaatschappij begonnen, maakte Hollywood een heleboel goeie entertainment-films en een heleboel troep, maar nauwelijks films die te maken hadden met de realiteit waarin de mensen leefden. Ik heb niets tegen entertainment, wanneer een film zegt ‘‘ga eens lekker onderuit zitten, we gaan lol maken’’ dan is dat ook een boodschap. Maar er moeten óók films zijn die de mensen bewust maken van wat er in de wereld gaande is, want vroeg of laat zal dat hun eigen leven beïnvloeden. Uiteindelijk moeten ze zelf bepalen welke richting hun leven zal nemen, hoe ze hun maatschappij willen laten bewegen. Maar kunst — en film ook — kan hen helpen bij die besluitvorming. Ik heb mezelf nooit als een kruisvaarder gezien, als Gods linkerhand met Charlton Heston aan de rechterkant, maar ik wil wel in mijn films iets zeggen. Alleen, om te produceren heb je geld nodig, heel veel geld, en op het moment heb ik niet veel geld. Ik zie nu erg veel regisseurs van wie ik graag films zou produceren, maar het enige wat ik kan doen is hun films spelen. Als ze me willen hebben.” — Stemt u dat bitter? ‘Ik zou graag nu jong zijn geweest. Ik heb geen heimwee naar de rollen die ik twintig of dertig jaar geleden speelde, wat ik soms wél mis is de spanning van het circus, de risico’s, het gevoel dat je elke avond je leven waagde. Ik zou best terug willen naar de vitaliteit, de lenigheid, alle mogelijkheden die ik toen had. Ik heb zoveel kansen gemist, zoveel dingen niet gedaan die ik had willen doen, en ik heb nog maar zo weinig tijd om ze alsnog te doen. Ik heb maar een paar maanden van mijn leven op het toneel gestaan — na de oorlog drie weken in A Sound of Hunting, de rol die me via een van de andere acteurs, Sam Levene, mijn filmcontract heeft bezorgd, en pas een paar jaar geleden weer, in Knickerbocker Holiday bij de Los Angeles Light Opera — terwijl voor elke echte acteur het theater toch de voornaamste bron is. Onmiddellijk na The Killers vroegen Elia Kazan en Tennessee Williams me voor de Broadway-voorstelling van A Streetcar Named Desire. Ik kon niet, vanwege mijn contract met Wallis, en toen heeft Brando de rol gekregen. Ik kan onmogelijk zeggen of ik het net zo goed of beter zou hebben gedaan als Brando, maar ik denk dat ik voor die rol héél goed was geweest. Ik zou waarschijnlijk een heel andere carrière hebben gehad als ik hem had gespeeld. ‘Maar bitterheid . . . Natuurlijk steekt het als je merkt dat de meest succesvolle film die je gedaan hebt zulke volslagen rotzooi is als Airport. Ik heb altijd geprobeerd om de meest uiteenlopende rollen te doen, me bewust blootgesteld aan ervaringen waarvan ik van tevoren niet wist of ik ze aankon. Mensen als Gable en Cooper hebben hun leven lang zichzelf gespeeld én goed én met succes. Dat kwam waarschijnlijk overeen met hun behoeften, met hun opvatting van het werk, maar dat soort succes heb ik nooit nagejaagd. Ik heb gevochten voor rollen als in Come Back, Little Sheba en The Rainmaker en Sweet Smell of Success en Elmer Gantry, ik heb daar succes en prijzen mee behaald, maar in het bewustzijn van het publiek ben ik toch de voormalige circusacrobaat gebleven. In Europa heeft Luchino Visconti me geholpen om me definitief als serieus acteur te bewijzen met Il Gattopardo, maar als de mensen in Amerika met of over me praten, hebben ze het nooit over die film of over Elmer Gantry, maar over The Train of The Professionals. Uitstekend entertainment, maar geen films die wat te vertellen hadden, die me na aan het hart liggen.’ — Misschien wilt u er helemaal niet over praten, maar dat circusverleden prikkelt natuurlijk erg de verbeeldingskracht. ‘Het was voor mij het enige werk dat ik in 1930 kon krijgen. Mijn vader was postbode, maar hij heeft mijn broers, mijn zuster en mij wel naar de middelbare school laten gaan. Ik deed altijd veel aan atletiek en ik had een trainer die zelf acrobaat was geweest. Toen ik van school af kwam, hadden de drie oudste kinderen al werk gevonden, in heel nederige baantjes. Samen met mijn vriend Nick Cravat kon ik werk krijgen in een klein circus, als het acrobatische duo Lanc en Cray. Ik kreeg vijf dollar per week, plus kost en inwoning. Ik heb zes jaar door Amerika getrokken, met circussen, en toen ik 24 was verdiende ik vijftien dollar per week. Net toen ik een aanbieding kreeg van een belangrijk circus, kreeg ik een ongeluk bij een oefening aan de trapeze en brak mijn rechterhand. De artsen waren heel duidelijk: mijn hand zou weer uitstekend gaan functioneren, maar grote krachtsinspanningen waren onmogelijk. Eigenlijk is dat mijn grote geluk geweest, hoewel ik mezelf toen als afgeschreven beschouwde. Ik vond een baantje in een warenhuis, verkoper op de afdeling linnengoed, en binnen een paar maanden was ik afdelingschef, maar ik voelde me wel ongelukkig. Toen brak de oor- log uit en ik heb als vrijwilliger getekend en ben met het Vijfde Leger naar Italië gegaan.’ — Het verhaal gaat dat u zich nu definitief in Italië wilt gaan vestigen. ‘Ik wil er een huis kopen, dat is waar, maar niet om er voorgoed te wonen. Ik kan gewoon niet langere tijd achter elkaar in hotels leven. In een hotel kan ik geen gymnastiekoefeningen doen. En ik wil kunnen rommelen in een tuintje, al is het maar een paar vierkante meter. Ik wil in alle rust kunnen lezen, plaats hebben voor mijn boeken, en ik heb meer boeken dan een blikveld kan bevatten. En al mijn boeken herlees ik meer dan eens, ik maak aantekeningen, ik wil verder gaan dan de oppervlakte, ik wil doorgraven en verrassende ontdekkingen doen. Maar vooral, ik wil een thuis hebben. Sigle, mijn jongste dochter, studeert in Rome en ik denk dat een belangrijk deel van de toekomst die ik als acteur nog heb ligt in Europa. Ik heb nu een contract met Carlo Ponti voor twee films met Sophia Loren. En ik hou van Italië. Ik ben erkentelijk voor de rollen die ik er heb kunnen spelen en ik vind het het mooiste land ter wereld. Mijn dierbaarste herinneringen liggen daar. Ik heb er voor het eerst geacteerd, in 1944, toen ik met het leger in Sicilië lag. Vanwege mijn circuservaring mocht ik militaire revues schrijven en regisseren, ik heb geacteerd, gezongen en gedanst. Zo heb ik in Montecasino mijn tweede vrouw Norma leren kennen, die als entertainer voor de troepen werkte.’
— Maar dat huwelijk heeft geen stand gehouden.
(Kwaad): ‘Een huwelijk dat twintig jaar gelukkig is geweest en geresulteerd heeft in een hecht gezin met vijf kinderen, kan niet mislukt zijn! We zijn gescheiden om goede vrienden te kunnen blijven. Ik heb nu alweer een paar jaar een vriendin, Jackie Boone, maar dat doet niets af aan het respect dat ik nog altijd voor Norma voel. Op mijn leeftijd heb ik geen trouwplannen meer. Voor een huwelijk moet je met zijn tweeën zijn en ik laat de beslissing afhangen van Jackie. Je kunt nooit weten. Ik las dat mijn dierbare vriend Luchino trouwplannen zou hebben met zijn verpleegster en als dat gebeurt, wil ik zijn getuige zijn. Dan kan hij weer getuige zijn bij mijn huwelijk. Haha.’ — U had vroeger de reputatie altijd met uw regisseurs overhoop te liggen. U hebt vooraanstaande mensen als Laurence Olivier (bij Separate Tables), Alexander Mackendrick (bij The Devil’s Disciple) en Arthur Penn (bij The Train) tijdens de opnamen laten vervangen. ‘Regisseren is het beste baantje bij de film, want als je regisseur bent, dan ben je God. En natuurlijk wil iederéén God zijn. Het heeft ook te maken met het type acteur dat ik ben. Er zijn acteurs die volstaan met zich te laten vertellen wat ze moeten doen, maar dat noem ik geen acteurs. Een acteur moet zijn eigen conceptie hebben over zijn werk, over wat hij wil overbrengen, want uiteindelijk staat hij ervoor, moet hij het doen. Het is geen kunst om een scènetje te spelen, om te weten of je het goed gedaan hebt, maar het belangrijkste is dat je precies weet hoe het totaaleffect moet worden. En dat betekent — voor mij tenminste — dat ik me ook bemoei met het scenario, met de manier waarop de scènes geregisseerd worden, omdat het allemaal te maken heeft met hoe effectief ik mijn werk kan doen. Ik heb gemerkt dat veel regisseurs me daarom een lastpost vinden, maar ook dat hoe groter de regisseur is, hoe meer vrijheid hij zijn acteurs gunt. ‘Dat is niet makkelijk. Toen ik voor Visconti Il Gattopardo deed, waren het scenario en de regie zo goed als ik maar kon hopen, veel beter zelfs. Ik zou er niet over piekeren om Visconti te corrigeren, maar ik dacht wel dat ik voor mijn acteren zijn steun nodig had, een Siciliaanse prins was tenslotte iemand die heel ver van mijn ervaringswereld af stond. Maar Visconti heeft me die rol helemaal op eigen kracht laten uitwerken, hij heeft alleen mijn ideeën wat genuanceerd nadat ik ze gekregen had. Vóór de opnamen heeft hij me drie weken meegenomen door Sicilië, om aan de sfeer te wennen. ‘‘Hier leven nog de echte luipaarden,”’ zei hij. Voor een bepaalde scène moest ik buiten beeld een koffer openen waarin twaalf zijden hemden bleken te liggen. Ik moest zichtbaar in de film er hooguit twee dragen, maar Visconti zei dat hij ze had laten komen om me de hele opnameperiode door het contact van zijde op mijn huid te laten voelen. Zo werkte hij. Voor slechts één scène heeft hij me echt geïnstrueerd en de suggesties die hij me toen aanpraatte gingen ver uit boven alles wat ik zelf had kunnen bedenken en hij heeft uren uitgetrokken om me ze uit te leggen. Maar voor het overige: totale vrijheid. Ik kon me zelfs precies bewegen zoals ik wilde, doordat hij de camera voortdurend aan de acteurs aanpast. Ik heb dat bij niemand anders meegemaakt, gewoonlijk moet de acteur zich aanpassen aan waar de camera is. Dat noem ik een ideale regie.’
— Een andere beroemde rol — waarvoor u de Oscar hebt gekregen — was Elmer Gantry, de oplichter-evangelist van Sinclair Lewis. ‘Gantry was een favoriet project van Richard Brooks en mij, al sinds 1947 toen hij als scenarioschrijver aan Brute Force werkte. De rol in The Rainmaker was eigenlijk een soort generale repetitie voor Elmer Gantry. Eigenlijk was Gantry een schmiere-acteur, hij wilde per se dat iedereen hem aardig vond. Hij vond het geweldig om met zijn praatjes opwinding te zaaien, hij was een superverkoper. Ik vind de film een verbetering op de roman, omdat Sinclair Lewis Gantry heel eendimensionaal heeft gemaakt, iemand met wie je je niet kunt identificeren. Wij hebben er iemand van gemaakt die op zoek was en die terwijl hij daarmee bezig was voortdurend op de schouder geklopt wilde worden. Maar wat acteren aangaat, ik hoefde Gantry helemaal niet te spelen, ik was mezelf.’ — U hebt zelf twee films geregisseerd. ‘Ik heb nou wel gesteld dat de regisseur God is, maar ik heb ook ontdekt dat ik God niet ben. Een film regisseren is het zwaarste wat ik ooit gedaan heb, omdat het al mijn tijd in beslag nam. Ook als je 24 uur per dag bezig bent, dan ben je nog niet klaar. De regie van The Midnight Man was eigenlijk alleen een vriendendienst aan de scenarioschrijver, maar ik vind dat ik met The Kentuckian een heel behoorlijke film heb gemaakt, al hebben we het scenario nooit helemaal sluitend gekregen. Ik heb lovende kritieken gehad, al zagen de recensenten er invloeden in van de regisseurs met wie ik gewerkt had, waar ik me zelf nooit bewust van ben geweest. Ik heb nooit kritiekloos tegenover mijn regisseurs gestaan, ik heb altijd naast hen proberen te staan. Maar ik heb tijdens het regisseren gemerkt dat het voor mij erg moeilijk is om al mijn tijd en aandacht aan één ding te geven. Ik wil weten wat er om me heen gebeurt in de wereld: als je als regisseur goed je werk wilt doen, kan dat niet. Ik ben tijdens de opnamen van Castle Keep speciaal van Joegoslavië even overgevlogen om deel te nemen aan de Mars naar Washington — dat kon — maar als regisseur zou ik waarschijnlijk niet eens hebben geweten dat die Mars gehouden werd. ‘Acteren is eigenlijk heel makkelijk, je werkt maar een paar uur per dag echt. Acteren is een beetje betaalde vakantie, tenzij je in een rotfilm speelt. Alleen toen ik produceerde, had ik het gevoel dat ik wezenlijk bezig was. Als ik het voor het zeggen had gehad, dan zou ik nu uitsluitend producent zijn geweest, maar de omstandigheden hebben het niet gewild. En omdat ik hoop toch iets te doen waardoor er later nog aan me gedacht zal worden, kan ik alleen proberen mezelf te verbeteren als acteur. Een acteur moet altijd nieuwe horizons zien te bereiken, maar dat is vaak moeilijk omdat hij leeft in een wereld van vleierij en bewondering die zijn gezichtsvermogen aantast.’ — De laatste film waarin u als acteur en producent participeerde was Executive Action, waarin gesuggereerd werd dat president Kennedy het slachtoffer is geworden van een ultra-rechts komplot. ‘De bedoeling van die film was om de mensen niet zomaar alles te laten accepteren. Alles wat we in Executive Action zeiden, is bewijsbaar en het enige wat ik in strenge consideratie heb genomen, was de validiteit van het scenario. Als ik daar niet van overtuigd was geweest, dan had ik die film nooit gedaan. Ik wist van tevoren dat bepaalde kringen kwaad zouden worden, dat ze zouden vinden dat ik buiten mijn boekje ging. Maar ik ben nooit beducht geweest voor de reacties van het publiek. Het publiek altijd te vriend proberen te houden, is de grootste miskenning die je het kunt aandoen. Ik heb dus mijn eigen research gedaan en ik raakte helemaal overtuigd dat Harvey Oswald een stroman was. Er zijn vijf schoten op Kennedy afgevuurd. Volgens de FBI-rapporten kon een geweer als dat van Oswald in minimaal negen a tien seconden vijfmaal schieten en het is bewezen dat de tijdsspanne waarin de echte schoten zijn afgevuurd niet veel meer dan vijf seconden was. Dan kun je niet anders dan concluderen dat er meer dan één schutter is geweest. Daarom heeft het onderzoek achteraf nooit iemand tevredengesteld, zijn er zoveel getuigen verdwenen of vermoord. En het ergste wat je in zo’n geval kunt doen, is schouderophalend vergeten.’ — Sindsdien hebt u vooral in Italië gewerkt en het eerste wat u daar hebt gedaan is een tv-serie: Mosé (The Lawgiver). ‘Steeds meer vooraanstaande acteurs zijn nu bereid om voor de televisie te werken, omdat het vaak even lucratief is en de rollen net zo interessant zijn als bij de cinema. Maar ik vind het moeilijk om iets over de serie te zeggen, om er een oordeel over te hebben. Je kunt de geslaagdheid van een rol alleen afmeten aan de reacties van het publiek, al hoeven die niet unaniem te zijn. Soms is het voldoende om tien mensen te bereiken, maar een acteur leeft niet op een eiland. De serie is uitgezonden toen ik niet in Italië was, maar in Amerika is hij midden in de zomer uitgezonden, in een periode waarin echt niemand naar de televisie kijkt. Ik heb een erg goede herinnering aan de opnamen, die uiteenlopende en grote talenten bij elkaar hebben gebracht. Het scenario was van Anthony Burgess, de schrijver van A Clockwork Orange. Een mooi en eenvoudig verhaal, een eeuwige en actuele thematiek: de individuele mens tegenover de macht en het onrecht, en zinvol ten aanzien van de staat Israël nu. Nee, ik geloof niet in God, ik geloof alleen in de mensen. Ik hoorde later dat Federico Fellini verliefd op de rol van Mozes was geworden, dat hij die rol gratis had willen spelen. Maar ik denk niet dat hij hem zo erg goed had geacteerd. In het dagelijks leven speelt hij immers al Mozes, hij heeft de houding en het gedrag en de impact van een profeet. Die rol was gewoon te makkelijk voor hem geweest.’ — De jonge Mozes werd gespeeld door uw zoon William, die ook in The Midnight Man speelde. ‘William heeft totaal geen zin om acteur te worden, hij vindt het afschuwelijk. Hij werkte aan die films mee bij wijze van stage, want hij wil scenarioschrijver worden. Hij heeft net een erg goed script geschreven over een junioren-honkbalteam. Ik heb het erg getroffen met mijn kinderen: de oudste is musicus, de twee vrouwen zijn gelukkig getrouwd en het meisje studeert goed.’ — Een heel verschil met uw solitaire rol in Conversation Piece. ‘Toen Visconti me vroeg voor die film, heb ik van ganser harte toegestemd, met gesloten ogen, zonder iets van het scenario af te weten. Wat ik nog nooit had gedaan. Toen ik het script las, vond ik het erg mooi en erg waar en ik herkende mezelf in de rol van de Professor. Een man alleen, van mijn eigen leeftijd, zonder vrouw en vrienden, die plotseling wordt opgescheept met een gezin dat niet het zijne is, die jongeren in huis krijgt die niet zijn kinderen zijn en voor hen gaat voelen en te laat ontdekt wat de wezenlijke levenswaarden zijn. En aan het eind blijft hij bitter ontgoocheld achter, omdat hij zich in zijn ‘kinderen’ vergist heeft. Ik moet zeggen dat iedere keer dat ik me in mijn eigen leven gehecht heb aan mensen die geen familie van me waren, ik me altijd vergist heb, dat ik uiteindelijk altijd geleden heb. In dat opzicht was het een autobiografische rol of op zijn minst een rol waarmee ik erg veel voeling had. ‘Natuurlijk is een acteur nooit echt eenzaam, omdat hij altijd in een equipe werkt. En dit was een erg fijne equipe. Visconti heeft een zeer speciaal gevoel voor wat het meest authentieke van een rol is, de kleinste en meest vluchtige details, waardoor een sfeer ontstaat waarin iedereen creatief kan zijn. Helmut Berger is een ras-acteur met wie ik onmiddellijk vriendschap heb gesloten en Silvana Mangano is net zo intelligent en gevoelig als je denkt wanneer je haar in een film ziet. Maar het boeiendste, het vertederendste vond ik die twee jonge kinderen die nog nooit voor een camera hadden gestaan en die ik vanuit mijn ervaring kon helpen, waardoor ik het gevoel had dat ik nuttiger was dan alleen voor mijn eigen rol. Kijk, ik weet dat het grote succes dat die film heeft, weinig met mijn bijdrage als acteur te maken heeft. Het is misschien mijn mooiste rol en ik heb er de David di Donatello [Italiaanse Oscar] voor gekregen, maar Visconti zou van een stuk hout nog een groot acteur kunnen maken. De mensen gaan Conversation Piece zien als een Visconti-film — als een gegarandeerde mijlpaal in de filmhistorie — niet om ene Lancaster.’ — Dat is toch wel eens anders geweest. ‘Gebruik alsjeblieft niet het woord ‘filmster’ . Ik heb het geluk gehad dat mijn smoel geschikt bleek voor film, dat ik een soort glamour had. Ik had het fysiek — zowel het uiterlijk als de conditie — dat me geschikt maakte voor een rol die toevallig de hoofdrol was. Anders had ik me moeten opwerken via een hele reeks kleine bijrollen. Hal Wallis zag me helemaal niet als hoofdrolspeler, maar toen The Killers uitkwam heeft hij onmiddellijk het scenario van Desert Fury laten herschrijven om me meer aandacht te geven. Rechtvaardig is dat niet. De beste actrices met wie ik gewerkt heb — Shirley Booth en Anna Magnani — hadden geen glamour en daarom hebben ze nooit de filmcarrière gemaakt waar ze recht op hadden. Ik heb nooit gedacht dat mijn smoel alleen voldoende was, ik heb altijd gevonden dat er méér moest zijn, dat ik moest bewijzen dat ik kloten had. Voor de avonturenfilms in mijn jeugd heb ik altijd een stand-in geweigerd, omdat die capriolen een aspect van mijn rollen waren, ik wilde niet vals spelen. Ik loop nog elke morgen een uur rondjes, om in vorm te blijven voor wat een rol mogelijk van me kan eisen. Dat is maar één aspect. De Professor in Conversation Piece verzamelde achttiende-eeuwse familieportretten, om me in de hobby van zo’n man in te leven heb ik voor de opnamen een hele stapel kunsthistorische boeken bestudeerd. Zoiets is normaal: ik ben een arbeider in dienst van de cinema.’ — Hoe was het werken met Bernardo Bertolucci bij Novecento? ‘Ik zei toch dat een regisseur 24 uur per dag bezig is? Ik weet niet hoe hij het klaarspeelde, maar Bertolucci leek 48 uur per dag bezig. Overdag regisseerde hij, ’s nachts schreef hij. Van het oorspronkelijke scenario bleef bijna niets over. Sommige scènes heeft hij vijf of tien keer herschreven — altijd ’s nachts — en dan was hij de volgende ochtend nog in staat om welgemoed en helder alles opnieuw te veranderen. Als je geen vertrouwen hebt in het talent en de cultuur van de regisseur, zou je stapelgek worden van zo’n manier om een film te construeren. Maar iedere nieuwe verandering bleek altijd echt een verbetering, zodat de acteurs niet onzeker, maar juist extra gestimuleerd werden. Dodelijk vermoeiend voor een vent van mijn leeftijd, maar het gevoel bij een echt belangrijke film betrokken te zijn was het waard. Als ik geld had, behoorde Bertolucci zeker tot de regisseurs van wie ik films zou produceren.’ — Hoe staat uw Amerikaanse carrière ervoor? “Ik heb net een film onder regie van Robert Altman gedaan: Buffalo Bill and the Indians. Dat is ook weer zo’n film waarvan je weet dat het in de eerste en laatste plaats een Altman-film is. Misschien dat er ook nog mensen zullen gaan kijken omdat Paul Newman Buffalo Bill speelt, maar zelfs dat is nog maar de vraag. Geregisseerd worden door Altman is een luxe voor een acteur, een cadeautje dat je jezelf geeft. Het is een western, maar geen gewone western. Ik moet trouwens zeggen dat ik westerns de waarschijnlijk meest complete en bevredigende filmervaring vind. Een goeie western is een legende én een fabel én een escape, hij is bij uitstek visueel. De fout van sommige recente westerns waarin ik gespeeld heb, was dat ze te veel dialoog hadden. Westerns hebben geen woorden nodig. En hun eenvoud, hun schematisme biedt alle gelegenheid tot parallellen met de tegenwoordige tijd, tot het uitdrukken van de angst die de enkele sterveling voelt voor de vijandigheid van de wereld. Natuurlijk kun je nu de Indianen niet meer als de boosdoeners voorstellen, maar je kunt er ook niet sentimenteel over doen, zoals in de films van de jaren vijftig. Je moet ze gewoon, realistisch voorstellen als mensen met een eigen gedragscode die blanken niet kunnen begrijpen, maar wel moeten respecteren. In deze tijd, in de films van deze tijd is geen plaats meer voor superhelden, maar de mensen die het voor het zeggen hebben denken nog steeds dat het publiek me alleen zó ziet. Misschien hebben ze gelijk, maar dat zou betekenen dat het publiek me niet meer wil zien.’ — U klinkt zo teleurgesteld. Is dat de oude dag? ‘Ik ben de zestig gepasseerd, ik ben niet zo ontevreden met mezelf. Ik voel de jaren in mijn botten, ik heb geen remedie tegen de ouderdom. Ik doe aan conditietraining, mijn dokter zegt me wat ik moet eten, maar dat is alleen de buitenkant. Het voornaamste zit in je hoofd, als je daarin alles in rustig evenwicht houdt en de goede ervaringen weet te bewaren, dan blijven je weefsels ook in goede staat. De kwaaltjes komen pas wanneer er hierboven iets begint te haperen. Ik heb er jaren over gedaan om van mezelf te gaan houden en dientengevolge van de andere mensen. Echte rijpheid is consideratie met anderen. En daarom ben ik niet teleurgesteld, want dat zou betekenen dat ik de mensen iets te verwijten had, terwijl ik nu juist veel minder strijdbaar in het leven sta dan vroeger. Ik heb de Ier in mezelf getemd. Okee, als producent ben ik mislukt. Vroeger — met films als The Crimson Pirate en The Flame and the Arrow — stroomden alle bioscopen vol, terwijl we eigenlijk alleen maar lol hadden getrapt voor de camera’s. Al waren die films nooit zo komisch bedoeld als ze nu op de televisie overkomen. Op het moment dat ik andere rollen wilde spelen, werd het moeilijker. Eigenlijk heb ik als acteur mezelf als producent de das om gedaan. Bovendien waren er geen goeie scenario’s meer om te produceren. Dat wil zeggen: nu worden de scenario’s door de regisseurs zelf geschreven, ze filmen wat ze zelf het liefste filmen en dat is goed zo. De taak van een producent is een heel andere geworden en ik heb dat te laat door gekregen, dus is alleen nog de acteur Lancaster over. Ik leef niet meer zo mee met mijn films als vroeger, ik ga ze ook nooit meer in de bioscoop zien, want dat geeft me zo’n katterig gevoel: een oude liefdesaffaire die je opnieuw probeert op te vatten. De publiciteit, de plaats van mijn naam op de affiches, het kan me niets meer schelen. De ervaring van de opnamen zelf is me nu voldoende. Toch blijf ik nog steeds nieuwsgierig, naar nieuwe rollen, naar nieuwe ervaringen, naar dingen die ik nog steeds niet helemaal begrijp. Ouderdom is misschien vooral: ophouden nieuwsgierig te zijn.’ BIOGRAFISCHE GEGEVENS EN FILMOGRAFIE ( TOT 1976) Burton Stephen Lancaster werd op 2 november 1913 in New York City geboren. Blond haar, blauwe ogen. Gescheiden van June Ernst en Norma Anderson (1946-69). Vijf kinderen: James, William, Susan, Joanna en Sigle. Films: The Killers (1946, regie Robert Siodmak, met Ava Gardner, Edmond O’Brien, Albert Dekker); Desert Fury (1947, regie Lewis Allen, met John Hodiak, Lizabeth Scott, Mary Astor); Brute Force (1947, regie Jules Dassin, met Hume Cronyn, Charles Bickforth, Ann Blyth); Variety Girl (1947, gastrol, regie George Marshall, met Mary Hatcher, Olga San Juan, DeForest Kelley); I Walk Alone (1948, regie Byron Haskin, met Lizabeth Scott, Kirk Douglas, Wendell Corey); All My Sons (1948, regie Irving Reis, met Edward G. Robinson, Mady Christians, Howard Duff); Sorry, Wrong Number (1948, regie Anatole Litvak, met Barbara Stanwyck, Ann Richards, Wendell Corey); Kiss the Blood of My Hands (1948, regie Norman Foster, met Joan Fontaine, Robert Newton, Lewis Russell); Criss Cross (1949, regie Robert Siodmak, met Yvonne de Carlo, Dan Dureya, Stephen McNally); Rope of Sand (1949, regie William Dieterle, met Paul Henreid, Claude Rains, Corinne Calvet); The Flame and the Arrow (1950, regie Jacques Tourneur, met Virginia Mayo, Robert Douglas, Aline MacMahon); Mister 880 (1950, regie Edmund Goulding, met Dorothy McGuire, Edmund Gwenn, Millard Mitchell); Vengeance Valley (1951, regie Richard Thorpe, met Robert Walker, Joanne Dru, Sally Forrest); Jim Thorpe — All American (1951, regie Michael Curtiz, met Charles Bickford, Phyllis Thaxter, Steve Cochran); Ten Tall Men (1951, regie Willis Goldbeck, met Jody Lawrence, Gilbert Roland, Kieron Moore); The Crimson Pirate (1952, regie Robert Siodmak, met Nick Cravat, Eva Bartok, Torin Thatcher); Come Back, Little Sheba (1952, regie Daniel Mann, met Shirley Booth, Terry Moore, Richard Jaeckel); South Sea Woman (1953, regie Arthur Lubin, met Virginia Mayo, Chuck Connors, Arthur Shields); Three Sailors and a Girl (1953, gastrol, regie Roy del Ruth, met Jane Powell, Gordon MacRae, Gene Nelson); From Here to Eternity (1953, regie Fred Zinnemann, met Montgomery Clift, Deborah Kerr, Frank Sinatra); His Majesty O’Keefe (1954, regie Byron Haskin, met Joan Rice, Andre Morrell, Abraham Sofaer); Apache (1954, regie Robert Aldrich, met Jean Peters, John McIntire, Charles Bronson); Vera Cruz (1954, regie Robert Aldrich, met Gary Cooper, Denise Darcel, Cesar Romero); The Kentuckian (1955, regie Burt Lancaster, met Dianne Foster, Diane Lynn, John McIntire); The Rose Tattoo (1955, regie Daniel Mann, met Anna Magnani, Marisa Pavan, Ben Cooper); Trapeze (1956, regie Carol Reed, met Gina Lollobrigida, Tony Curtis, Katy Jurado); The Rainmaker (1956, regie Joseph Anthony, met Katharine Hepburn, Wendell Corey, Lloyd Bridges); Gunfight at the O.K. Corral (1957, regie John Sturges, met Kirk Douglas, Rhonda Fleming, Jo van Fleet); Sweet Smell of Success (1957, regie Alexander Mackendrick, met Tony Curtis, Susan Harrison, Sam Levene); Run Silent, Run Deep (1958, regie Robert Wise, met Clark Gable, Jack Warden, Nick Cravat); Separate Tables (1958, regie Delbert Mann, met Rita Hayworth, Deborah Kerr, David Niven); The Devil’s Disciple (1959, regie Guy Hamilton, met Kirk Douglas, Laurence Olivier, Janette Scott); The Unforgiven (1960, regie John Huston, met Audrey Hepburn, Audie Murphy, Lillian Gish); Elmer Gantry (1960, regie Richard Brooks, met Jean Simmons, Arthur Kennedy, Shirley Jones); The Young Savages (1961, regie John Frankenheimer, met Dina Merrill, Shelley Winters, Edward Andrews); Judgment at Nuremberg (1961, regie Stanley Kramer, met Spencer Tracy, Richard Widmark, Marlene Dietrich); Birdman of Alcatraz (1962, regie John Frankenheimer, met Karl Malden, Thelma Ritter, Betty Field); A Child is Waiting (1962, regie John Cassavetes, met Judy Garland, Gena Rowlands, Steven Hill); The List of Adrian Messenger (1963, gastrol, regie John Huston, met George C. Scott, Dana Wynter, Kirk Douglas); Il Gattopardo (1963, regie Luchino Visconti, met Alain Delon, Claudia Cardinale, Serge Reggiani); Seven Days in May (1964, regie John Frankenheimer, met Kirk Douglas, Fredric March, Ava Gardner); The Train (1964, regie John Frankenheimer, met Paul Scofield, Jeanne Moreau, Michel Simon); The Hallelujah Trail (1965, regie John Sturges, met Lee Remick, Jim Hutton, Pamela Tiffin); The Professionals (1966, regie Richard Brooks, met Lee Marvin, Robert Ryan, Claudia Cardinale); The Swimmer (1967, regie Frank Perry en Sydney Pollack, met Janet Lanógard, Janice Rule, Kim Hunter); The Scalphunters (1968, regie Sydney Pollack, met Shelley Winters, Telly Savalas, Ossie Davis); Castle Keep (1969, regie Sydney Pollack, met Jean-Pierre Aumont, Peter Falk, Patrick O’Neal); The Gypsy Moths (1969, regie John Frankenheimer, met Deborah Kerr, Gene Hackman, Scott Wilson); King: a Filmed Record... Montgomery to Memphis (1970, regie Sidney Lumet en Joseph L. Mankiewicz, met Harry Belafonte, Diahann Carroll, Ben Gazzara); Airport (1970, regie George Seaton, met Dean Martin, Jean Seberg, Jacqueline Bisset); Valdez Is Coming (1971, regie Edwin Sherin, met Susan Clark, Jon Cypher, Richard Jordan); Lawman (1971, regie Michael Winner, met Robert Ryan, Lee J. Cobb, Robert Duvall); Ulzana’s Raid (1972, regie Robert Aldrich, met Bruce Davison, Jorge Luke, Richard Jaeckel); Scorpio (1972, regie Michael Winner, met Alain Delon, Paul Scofield, Gayle Hunnicutt); Executive Action (1973, regie David Miller, met Robert Ryan, Will Geer, John Anderson); The Midnight Man (1973, regie Burt Lancaster en Roland Kibbee, met Susan Clark, Cameron Mitchell, Harris Yulin); Mosé/ The Lawgiver (televisiefilm, 1974, regie Gianfranco de Bosio, met Anthony Quayle, Ingrid Thulin, Irene Papas); Conversation Piece/ Gruppo di famiglia in un interno (1974, regie Luchino Visconti, met Helmut Berger, Silvana Mangano, Claudia Marsani); Novecento (1975, regie Bernardo Bertolucci, met Robert de Niro, Gérard Depardieu, Dominique Sanda); Buffalo Bill and the Indians (1976, regie Robert Altman, met Paul Newman, Joel Grey, Geraldine Chaplin); The Cassandra Crossing (1976, regie George Pan Cosmatos, met Sophia Loren, Richard Harris, Ava Gardner); Twilight’s Last Gleaming (1976, regie Robert Aldrich, met Roscoe Lee Browne, Joseph Cotten, Melvyn Douglas).





.jpg)