zondag 27 september 2026

WHEN TIME RAN OUT 1980

Ontworpen door Jp

Een luxehotel op een tropisch eiland. Gasten die zich bezighouden met zaken, liefde en oude vetes. Een vulkaan die steeds duidelijker waarschuwt dat het eiland gevaar loopt. Dat is het decor van When Time Ran Out…, de rampenfilm die producent Irwin Allen in 1980 met Paul Newman, Jacqueline Bisset en William Holden naar de bioscoop bracht. De film werd geregisseerd door James Goldstone en ging op 28 maart 1980 in Los Angeles in première.

Het verhaal: wie gelooft de waarschuwing?

Paul Newman speelt Hank Anderson, een ingenieur die op het eiland naar olie boort. Wanneer de druk bij zijn boorput abnormaal hoog oploopt en hij zwavel ruikt, vertrouwt hij de situatie niet. Tegelijk registreert een onderzoekspost ongewone vulkanische activiteit. Bob Spangler, een zakenman met belangen op het eiland, wil echter niet dat het nieuws de investeerders en hotelgasten verontrust. Daarbovenop ligt een persoonlijke geschiedenis. Kay Kirby, gespeeld door Jacqueline Bisset, heeft een relatie gehad met Hank. Vastgoedmagnaat Shelby Gilmore, de rol van William Holden, wil met haar trouwen. Zodra de vulkaan uitbarst, verliezen die verhoudingen hun vanzelfsprekende belang. Hank probeert mensen weg te krijgen van het hotel, terwijl Bob blijft volhouden dat zij daar veilig zijn. Een vloedgolf, neerstortende helikopters, rondvliegend vulkanisch gesteente en een gevaarlijke tocht over een beschadigde brug maken de evacuatie tot het middelpunt van de film.  Dat is ook de kern van Allens rampenformule: de kijker leert een grote groep personages kennen voordat het gevaar hen dwingt te kiezen. Sommige mensen luisteren naar een waarschuwing; anderen denken eerst aan hun bezit, hun werk of iemand die ze niet willen achterlaten. Die lezing van de film is een interpretatie van de verhaallijn, geen uitspraak van de makers. 

De acteurs en hun personages

Paul Newman geeft Hank de centrale actieheldenrol. Newman was in 1980 al lang een grote filmster, onder meer door The Hustler (1961), Hud (1963) en Butch Cassidy and the Sundance Kid (1969). Hij had bovendien eerder in een productie van Irwin Allen gespeeld: The Towering Inferno uit 1974. In When Time Ran Out… is zijn personage degene die de signalen van de vulkaan serieus neemt en uiteindelijk een groep overlevenden door het getroffen landschap leidt. 

Jacqueline Bisset speelt Kay Kirby, die zich tussen Hank en Shelby bevindt, maar tijdens de ramp zelf mee moet vluchten. Het publiek kende Bisset onder meer uit Bullitt (1968), Airport (1970) en The Deep (1977). Haar aanwezigheid verbindt hier de romantische verhaallijn met de grote rampenscènes. 

William Holden speelt Shelby Gilmore, de rijke eigenaar achter het hotel. Holden had een loopbaan die veel verder terugging dan de rampenfilms: hij speelde in Billy Wilders Sunset Blvd. (1950) en won een Oscar voor zijn hoofdrol in Stalag 17 (1953). Net als Newman was hij ook te zien geweest in The Towering Inferno. Daardoor bracht When Time Ran Out… twee bekende gezichten uit een van Allens grootste successen opnieuw samen. 

Rond hen staat een omvangrijke cast. James Franciscus speelt Bob Spangler, de man die de dreiging blijft onderschatten. Veronica Hamel is zijn vrouw Nikki en Barbara Carrera speelt Iolani, met wie Bob heimelijk een verhouding heeft. Edward Albert verschijnt als Brian. Een andere verhaallijn volgt Red Buttons als Francis Fendly, die achtervolgd wordt door rechercheur Tom Conti, gespeeld door Ernest Borgnine. Buttons en Borgnine hadden allebei al in Allens The Poseidon Adventure (1972) gespeeld.

Burgess Meredith krijgt als Rene Valdez een opvallend moment tijdens de oversteek van de beschadigde brug. Verder zijn onder anderen Valentina Cortese als Rose Valdez, Alex Karras als Tiny Baker, John Considine als Webster en Pat Morita als Sam te zien. De rolbezetting laat zien hoe sterk de film op herkenbare gezichten steunde: zelfs personages met een kleinere verhaallijn kregen een gevestigde acteur.

James Goldstone en Irwin Allen

De naam die boven het project hing, was die van Irwin Allen. Als producent had hij met The Poseidon Adventure en The Towering Inferno laten zien hoe je een ramp, spectaculaire effecten en een ensemble van sterren in één publieksfilm kon samenbrengen. Bij When Time Ran Out… was Allen de producent; James Goldstone was de regisseur. Dat onderscheid is belangrijk: de film wordt gemakkelijk met Allen vereenzelvigd, maar Goldstone leidde de regie.  Goldstone had eerder de spannende attractiefilm Rollercoaster (1977) geregisseerd. Ook daar draaide het verhaal om een publiek dat zich op een ogenschijnlijk veilige ontspanningsplek bevindt terwijl een dreiging dichterbij komt. Na When Time Ran Out… regisseerde hij de televisiefilm Kent State, waarvoor hij in 1981 een Emmy won. 

Hoe de film tot stand kwam

De ontstaansgeschiedenis is bijna een verhaal op zichzelf. De film is gebaseerd op The Day the World Ended, een boek uit 1969 van Gordon Thomas en Max Morgan-Witts. Dat boek behandelde de uitbarsting van de Mont Pelée op Martinique in 1902. Het ging om een werkelijke catastrofe: volgens de U.S. Geological Survey kwamen ongeveer 30.000 mensen om, vooral door razendsnel bewegende, gloeiend hete wolken van gas en vulkanisch materiaal. When Time Ran Out… is echter geen verfilming die de gebeurtenissen van 1902 nauwkeurig naspeelt. De uiteindelijke film verplaatst het verhaal naar een fictieve, eigentijdse rampensituatie.  Aanvankelijk bestond er juist een plan voor een historische film, gesitueerd op Martinique. Daarvoor schreef Edward Anhalt een scenario. Allen koos vervolgens voor een hedendaagse setting en liet Nelson Gidding aan een nieuwe versie werken. Ook die versie werd terzijde gelegd. Het uiteindelijke scenario kreeg de namen Carl Foreman en Stirling Silliphant op de aftiteling. Silliphant had al ervaring met Allens grootschalige rampenfilms.  Het project was al in 1975 aangekondigd onder de werktitel The Day the World Ended. In die vroege fase werden zelfs Henry Fonda, Charlton Heston, Yul Brynner en Jennifer Jones genoemd voor vier hoofdrollen. Dat was dus een aangekondigde bezetting, niet de cast van de film die uiteindelijk werd opgenomen. De geplande start in maart 1976 ging niet door. Volgens de productiegeschiedenis van het American Film Institute trok Twentieth Century-Fox zich terug toen de kosten te hoog opliepen; Warner Bros. nam de rechten later over. Het genoemde budget was inmiddels van ongeveer 15 miljoen naar 20 miljoen dollar gestegen.  Met Goldstone als regisseur werd de opnameperiode uiteindelijk voor februari 1979 gepland, met 72 draaidagen. De camera’s begonnen volgens AFI op 8 of 9 februari op Hawaï te draaien. Zo lag er jaren tussen de eerste aankondigingen en de uiteindelijke bioscooprelease in 1980. 

Opnames op Hawaï en effecten in de studio

Voor de buitenopnames gebruikte de productie het grote eiland Hawaï. Cast en ploeg filmden onder meer bij het Kona Surf Hotel en later bij het Naniloa Surf Hotel aan de Hilo-kant van het eiland. Hotelterreinen, wandelpaden, tennisbanen en golfbanen leverden herkenbare locaties voor het vakantieresort op. Daarnaast werd gefilmd in vulkanisch terrein, bij Kīlauea, Pepe Falls en in de regenwouden van het eiland. De productie verscheepte haar apparatuur en materialen in januari 1979 naar Hawaï.  De grote ramp werd vervolgens met studiowerk aangevuld. Voor de vloedgolf liet men op Stage 15 van The Burbank Studios duizenden liters water via goten uit grote tanks stromen. Het was een praktische manier om een verwoestende watermassa te filmen in een tijd vóór digitale effecten zoals we die nu kennen. Ook tijdens de maandenlange nabewerking werden effecten voltooid. Op de aftiteling staan onder meer specialeffectsman L. B. Abbott, makers van optische effecten en fotograaf Stanley Cortez voor miniatuuropnames vermeld. De fotografie van de hoofdfilm was van Fred J. Koenekamp; Edward Biery en Freeman A. Davies verzorgden de montage.  De muziek kwam van Lalo Schifrin en de kostuums waren van Paul Zastupnevich. Juist dat kostuumwerk leverde de film zijn enige Oscarnominatie op, bij de uitreiking van 1981. De prijs ging dat jaar naar Tess.

Een film op het einde van een tijdperk

When Time Ran Out… draagt alle herkenbare onderdelen van de klassieke rampenfilm: een grote sterrencast, een plaats waar veel verschillende levens samenkomen, waarschuwingen die te laat ernstig worden genomen en spectaculaire ontsnappingsscènes. Tegelijk laat zijn lange ontwikkelingsgeschiedenis zien hoe moeilijk het was om zo’n productie op schaal te maken. Tussen het oorspronkelijke plan over Martinique en de voltooide film veranderden de tijd, de locatie, het scenario, de studio en de aangekondigde cast. Voor een hedendaagse kijker zit de waarde van de film dan ook niet alleen in de vulkaan. Het is een kans om Newman, Bisset en Holden samen te zien in een laat voorbeeld van de groots opgezette rampenfilm van Irwin Allen. Achter het spektakel ligt bovendien een echt historisch vertrekpunt: de tragedie van Mont Pelée. De film vertelt een verzonnen verhaal, maar zijn ontstaan voert terug naar een ramp die in 1902 werkelijk tienduizenden levens kostte. 




zaterdag 26 september 2026

NAZI CONCENTRATION CAMP 1945


Waarschuwing: deze documentaire bevat zeer schokkende beelden van slachtoffers en overlevenden van de nazikampen.

De historische documentaire zelf bestaat uit opnamen die geallieerde militaire cameramensen maakten bij de bevrijding van kampen. Op 29 november 1945 werd een montage van die opnamen vertoond voor het Internationaal Militair Tribunaal in Neurenberg. Daar kreeg de film een uitzonderlijke bestemming: hij werd officieel bewijsstuk USA-79, met documentnummer 2430-PS.

De camera bereikt de kampen

Toen de geallieerde legers in het voorjaar van 1945 Duitsland binnentrokken, troffen soldaten mensen aan die na gevangenschap, dwangarbeid, mishandeling, ziekte en honger nog nauwelijks in leven waren. Ze vonden ook de lichamen van gevangenen die vóór of tijdens de bevrijding waren gestorven. De bevrijding betekende voor de overlevenden het einde van de naziheerschappij, maar lang niet meteen het einde van hun lijden: zij hadden dringend voedsel, medische zorg en een veilige plek nodig. Militaire fotografen en cameramensen legden vast wat zij aantroffen. Hun werk had een direct doel: de toestand van de kampen documenteren op het moment dat de geallieerden er aankwamen. George C. Stevens, vóór de oorlog een bekende Amerikaanse filmregisseur, leidde tijdens de oorlog militaire filmploegen die de opmars van Amerikaanse troepen vastlegden. Die opdracht bracht zijn mensen uiteindelijk ook bij de bevrijding van de kampen. De latere documentaire werd samengesteld uit opnamen van geallieerde militaire cameramensen; het is dus onjuist om elk beeld aan Stevens persoonlijk toe te schrijven. Dat onderscheid doet ertoe. Nazi Concentration Camps toont geen gebeurtenissen die in 1945 door acteurs werden nagespeeld. De beelden werden opgenomen op de aangetroffen locaties. Tegelijk is de documentaire een montage: iemand koos fragmenten, plaatste ze in een volgorde en voegde gesproken toelichting toe. De opnamen zijn historische bronnen; de film is de vorm waarin een selectie daarvan in Neurenberg aan de rechters werd gepresenteerd. Volgens de verklaring die tijdens het proces werd voorgelezen, was de toelichting ontleend aan verslagen van de militaire fotografen. 

Waarom er meer nodig was dan beelden alleen

De aanklagers wilden de film gebruiken in een strafproces tegen de leiders van nazi-Duitsland. Daarom moest vaststaan waar de opnamen vandaan kwamen en of de vertoonde fragmenten betrouwbaar waren. Beelden konden de aanwezigen diep raken, maar hun bewijskracht vereiste ook een controleerbare herkomst. De vertoning begon dan ook met beëdigde verklaringen. Stevens verklaarde dat officiële geallieerde filmploegen de opnamen tijdens hun militaire werkzaamheden hadden gemaakt en dat de gefilmde mensen en plaatsen, naar zijn beste weten, waarheidsgetrouw waren weergegeven. De Amerikaanse marineofficier E. Ray Kellogg, die ervaring had met filmtechnieken, verklaarde dat hij de geselecteerde fragmenten had onderzocht en dat de beelden niet waren geretoucheerd of vervormd ten opzichte van de originele negatieven. Hij beschreef de vertoonde selectie als ongeveer 6.000 voet film, gekozen uit 80.000 voet die hij had bekeken. Zijn verklaring werd mede beëdigd voor marinekapitein John Ford. Dat documenteert Fords betrokkenheid bij de bewijsprocedure; het betekent niet dat Ford alle kampbeelden zelf filmde.  Er zit een belangrijk verschil tussen selecteren en vervalsen. De filmmakers kozen opnamen uit een veel grotere hoeveelheid materiaal en brachten ze samen in één film. De verklaringen in het proces gingen over de authenticiteit van de afgebeelde opnamen en hun herkomst uit de oorspronkelijke filmnegatieven. De montage maakte het materiaal toonbaar in de rechtszaal, terwijl de beëdigde verklaringen de rechters in staat stelden de bron te beoordelen. 

Wat de documentaire laat zien

De film voert de kijker langs verschillende bevrijde kampplaatsen en toont zowel overlevenden als de sporen van massale sterfte. Het Amerikaanse Holocaustmuseum biedt tegenwoordig afzonderlijke fragmenten uit de documentaire aan, waaronder beelden van Nordhausen en Buchenwald. De film was geen volledig overzicht van alle nazikampen en evenmin een overzicht van ieder slachtoffer. Hij bracht een selectie samen van wat geallieerde cameramensen in de door hen bereikte gebieden konden vastleggen. De historische betekenis van de beelden ligt ook in wat zij over de laatste oorlogsmaanden tonen. De nazi’s hadden gevangenen tussen kampen verplaatst; kampen waren overvol geraakt en de omstandigheden waren rampzalig. Voor bevrijders waren de mensen vóór de camera geen abstracte aantallen. Het waren gevangenen met verschillende nationaliteiten en achtergronden, van wie velen de oorlog nog moesten zien te overleven. De film toont hen op een ogenblik dat hun gevangenschap eindigde, maar waarin de lichamelijke gevolgen ervan nog onontkoombaar zichtbaar waren. De documentaire mag daarom niet worden gebruikt alsof hij de hele Holocaust in beeld brengt. De Amerikaanse en Britse filmploegen legden vast wat zij aan het westelijke front aantroffen. De massamoord op Europese Joden omvatte ook gebeurtenissen en vernietigingsplaatsen die niet door deze camera’s bij hun bevrijding zijn gefilmd. Het Holocaustmuseum maakt in zijn overzicht van het Neurenbergse bewijs onderscheid tussen deze Amerikaanse kampfilm en een afzonderlijke Sovjetfilm met materiaal over Majdanek en Auschwitz. De film van 29 november 1945 is een krachtig bewijsstuk, maar geen visuele encyclopedie van alle nazimisdaden. 

29 november 1945: vertoning in Neurenberg

Het eerste grote Neurenbergproces was op 20 november 1945 begonnen. Vier geallieerde mogendheden — de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, de Sovjet-Unie en Frankrijk — berechtten voor het Internationaal Militair Tribunaal vooraanstaande vertegenwoordigers van het naziregime. De aanklagers bouwden hun zaak vooral op met grote aantallen documenten, naast verklaringen van getuigen en filmbeelden. De kampfilm kreeg daarin een eigen plaats: zij maakte de gevolgen van het kampstelsel zichtbaar in de rechtszaal. De procesnotulen laten nauwkeurig volgen hoe dat gebeurde. Aanklager Thomas J. Dodd kondigde de film aan. Hij zei uitdrukkelijk dat dit niet al het bewijs over de concentratiekampen was. De aanklagers wilden aantonen dat die kampen een wezenlijk onderdeel waren van het nazistische bestuur: een middel van terreur, onderdrukking en vervolging. Daarna lichtte marineofficier James B. Donovan de herkomst van de opnamen en de beëdigde verklaringen toe. Pas vervolgens werd de film onder het nummer USA-79 vertoond. De verdediging was in de gelegenheid gesteld de film vooraf te bekijken. Volgens de procesnotulen had een vertoning voor de advocaten twee dagen eerder plaatsgevonden en beschikten zij over vertaalde afschriften van de ondersteunende verklaringen. Ook dit detail is wezenlijk: de documentaire werd niet zomaar als schokkend beeldmateriaal op een publiek losgelaten, maar ingebracht in een procedure waarin de herkomst en de mogelijkheid tot verweer meetelden.  Het Amerikaanse Holocaustmuseum beschrijft de stilte in de rechtszaal toen na de vertoning het licht weer aanging. Het museum noemt de menselijke uitwerking van deze visuele getuigenis een keerpunt in het proces. Er bestaan ook filmbeelden van reacties in de rechtszaal na de vertoning. We kunnen dus de impact van die dag bespreken, maar moeten voorzichtig zijn met stellige uitspraken over wat elke afzonderlijke beklaagde dacht of voelde: een gefilmde gezichtsuitdrukking bewijst dat niet.

Bewijs van een systeem

De film confronteerde de rechters met het resultaat van vervolging en gevangenschap. De aanklagers moesten vervolgens ook aantonen hoe dat resultaat verband hield met beleid, bevelen, organisaties en individuele verantwoordelijkheid. Daarom was Nazi Concentration Camps slechts één deel van een veel groter dossier. De vervolging in Neurenberg steunde hoofdzakelijk op documenten die de Duitsers zelf hadden opgesteld. Daarnaast werden getuigenissen en ander filmmateriaal gebruikt. Sommige films die in Neurenberg werden vertoond, bestonden uit door de nazi’s zelf opgenomen beelden. Dat geldt niet als algemene beschrijving van Nazi Concentration Camps: deze specifieke documentaire was samengesteld uit geallieerde opnamen van de bevrijding. Dat onderscheid raakt gemakkelijk verloren wanneer alle Neurenbergse films op één hoop worden gegooid.  De documentaire gaf het tribunaal een blik op wat op de kampplaatsen was aangetroffen; documenten en verklaringen hielpen om de werking van het regime en de verantwoordelijkheid van mensen binnen dat regime vast te leggen. Samen vormden zij een dossier dat niet alleen voor de vonnissen van belang was. Het proces was ook bedoeld om een blijvend openbaar verslag van de misdaden achter te laten. De processtukken en bewijsdocumenten werden nadien gepubliceerd, zodat onderzoekers en latere generaties ze konden blijven raadplegen. 

Wat de film vandaag van ons vraagt

Tachtig jaar later kunnen historische beelden snel opnieuw worden gemonteerd, ingekleurd of verwerkt in een moderne affiche. Dat kan iemand ertoe brengen de oorspronkelijke documentaire op te zoeken. Maar bij deze geschiedenis is de herkomst van ieder beeld van bijzonder belang. De hierboven getoonde kleurenaffiche is een hedendaagse bewerking; de gefotografeerde groepsscène op die affiche mag niet dienen als bewijs dat al die personen op die manier samen vóór de poort stonden. Wie iets als authentiek beeld uit 1945 presenteert, moet kunnen verwijzen naar de oorspronkelijke opname en haar archiefbeschrijving. De kracht van Nazi Concentration Camps berust uiteindelijk niet op een moderne vormgeving. Zij berust op de camera’s die de bevrijders meenamen, op de mensen en plaatsen die zij filmden, en op de poging om dat materiaal in een rechtszaal controleerbaar te maken. Op 29 november 1945 werden die opnamen onderdeel van het officiële bewijs. De film blijft daardoor tegelijk een getuigenis van de bevrijding, een bron voor historisch onderzoek en een document van de manier waarop men na de oorlog gerechtigheid probeerde te zoeken. 


vrijdag 25 september 2026

SPACEHUNTER: ADVENTURES IN THE FORBIDDEN ZONE 1983


Spacehunter: avontuur tussen roest en stof

Spacehunter: Adventures in the Forbidden Zone kwam op 20 mei 1983 in de Amerikaanse bioscopen. Op de affiche beloofde de film een reis door de ruimte, maar het avontuur speelt zich vooral af op Terra Eleven: een gehavende planeet waar oude machines, schroot en gevaarlijke bewoners het landschap bepalen.

Het verhaal begint wanneer drie vrouwen na een ruimteschipramp op Terra Eleven terechtkomen. Ruimteavonturier Wolff hoort dat er een grote beloning op hun redding staat en trekt eropuit. Onderweg ontmoet hij Niki, een weesmeisje dat de planeet kent en hem de weg wil wijzen. Ook zijn vroegere kameraad Washington raakt bij de zoektocht betrokken. Hun bestemming is het gebied van Overdog, een heerser die zijn verouderende lichaam deels door machines heeft vervangen.

De gezichten van de film

Peter Strauss speelt Wolff. Hij geeft de premiejager een vermoeide, koppige uitstraling: iemand die voor de beloning vertrekt, maar gaandeweg verantwoordelijkheid voelt voor Niki. Molly Ringwald speelt dat jonge meisje. Hun soms botsende samenwerking wordt het menselijke middelpunt van de film. Ernie Hudson verschijnt als Washington, Wolffs vroegere kameraad en een tweede gegadigde voor de reddingsmissie. Michael Ironside speelt de dreigende Overdog. Andrea Marcovicci is Chalmers, Wolffs androïde mecanicienne. Verder zien we onder anderen Beeson Carroll als Grandman Patterson en Deborah Pratt als Meagan, een van de gestrande vrouwen. Hudson zou een jaar later bij een veel groter publiek bekend worden door Ghostbusters; voor Ringwald lagen haar bekendste tienerfilms toen nog in de toekomst. 

Een film die tijdens het maken veranderde

De productie verliep niet volgens één vast plan. Het project droeg eerst de werktitel Adventures in the Creep Zone. Jean Lafleur, die aan het oorspronkelijke verhaal had meegeschreven, begon als regisseur. Na ongeveer twee weken werd hij vervangen door Lamont Johnson, de regisseur die uiteindelijk op de film staat vermeld. Volgens de productiegeschiedenis van het American Film Institute kreeg Johnson slechts zeven dagen voorbereidingstijd voordat de opnames werden hervat. Johnson liet ook het verhaal en het uiterlijk van de film aanpassen. Niki’s personage werd verzacht, een verhaallijn over slavenhandel verdween en de schurk die aanvankelijk King Creep heette, werd Overdog. Aan het scenario werkten onder meer David Preston, Edith Rey, Daniel Goldberg en Len Blum. Don Carmody was een van de producenten; Ivan Reitman was uitvoerend producent. Tijdens de onderbreking besloten Carmody en Reitman om de film in 3D te maken. Daarvoor werd een systeem met twee camera’s ingezet. Die beslissing veranderde de productie ingrijpend: de beelden moesten voortaan ook diepte op het bioscoopscherm geven. De buitenopnames werden gemaakt bij Moab in Utah en de interieurs in Vancouver. Slecht weer en wijzigingen aan het scenario verlengden de geplande opnameduur in Moab. 

Een wereld gebouwd uit schroot

Het roestige uiterlijk van Terra Eleven kwam voor een flink deel uit echte materialen voort. Production designer Jackson DeGovia bedacht de planeet als een wereld van afval en overleven. Zijn ploeg kocht ladingen afgedankte vliegtuigonderdelen. Een deel daarvan werd gebruikt in het landschap bij Moab; andere onderdelen belandden in Graveyard City, een grote set die in Vancouver werd gebouwd. Ook de voertuigen waren praktische creaties: de Scrambler en de Ramrod werden op chassis van Dodge-pick-ups gebouwd. Elmer Bernstein componeerde de muziek. 

Bij de première waren de recensies overwegend negatief. Toch vertelt de ontstaansgeschiedenis iets boeiends over deze film: een regisseurswissel, een herschreven verhaal en een haastig ingevoerde 3D-aanpak kwamen samen in één stoffig ruimteavontuur. Wat vandaag op de poster zo vanzelfsprekend oogt — Wolff en Niki tegenover een vijandige wereld van metaal en puin — was het resultaat van een productie die onderweg meer dan eens van richting veranderde. 


maandag 21 september 2026

ROAR 1981

Updated VHS cover



ROAR (1981) – DE FILM WAARIN DE ANGST ECHT WAS

Roar uit 1981 is geen gewone avonturenfilm. Het is een bijna onvoorstelbaar filmproject waarin acteurs werkelijk tussen tientallen loslopende leeuwen, tijgers, luipaarden en jaguars werkten. Wat bedoeld was als een warm pleidooi voor de bescherming van wilde dieren, groeide uit tot een elf jaar durende productie vol beten, botbreuken, financiële problemen en natuurrampen.

Het verhaal

Noel Marshall speelt Hank, een Amerikaanse natuuronderzoeker die in Tanzania een afgelegen huis deelt met een grote groep roofkatten. Zijn vrouw Madeleine en hun kinderen reizen naar Afrika om hem te bezoeken. Door een samenloop van omstandigheden is Hank niet thuis wanneer het gezin aankomt. De bezoekers komen daardoor alleen tegenover de leeuwen, tijgers en andere dieren te staan. De eenvoudige verhaallijn dient vooral als kader voor de echte hoofdrolspelers: de dieren. Veel scènes konden nauwelijks vooraf worden gepland. De camera’s bleven draaien terwijl de roofkatten zelf bepaalden wat er gebeurde. Daardoor zweeft de film merkwaardig tussen familiefilm, komedie, natuurdocumentaire en regelrechte overlevingsfilm.

Noel Marshall: regisseur én hoofdrolspeler

Noel Marshall schreef, produceerde en regisseerde Roar en vertolkte zelf de hoofdrol van Hank. Marshall was oorspronkelijk actief als talentenagent en producent. Hij was onder meer uitvoerend producent van de succesvolle horrorfilm The Exorcist uit 1973. Een aanzienlijk deel van zijn geld en bezittingen werd vervolgens in Roar geïnvesteerd. Het was Marshalls eerste en uiteindelijk enige film als regisseur. Hij wilde aantonen dat mensen en grote roofdieren in harmonie konden samenleven. Tegelijkertijd negeerde hij herhaalde waarschuwingen van professionele dierentrainers, die het onverantwoord vonden om zoveel volwassen roofkatten vrij samen te brengen. Marshall liep zelf herhaaldelijk verwondingen op. Een leeuw beet dwars door zijn hand en bij andere aanvallen raakte hij gewond aan zijn gezicht, borst en benen. Sommige wonden raakten ernstig ontstoken; hij kreeg bloedvergiftiging en gangreen. Toch bleef hij filmen en nam hij verschillende werkelijke aanvallen in de uiteindelijke film op.

Tippi Hedren en het ontstaan van het project

Tippi Hedren, beroemd geworden door Alfred Hitchcocks The Birds en Marnie, speelde Madeleine. Zij was tijdens de productie met Noel Marshall getrouwd en trad ook op als producent. Het idee ontstond in 1969, toen Hedren in Afrika werkte aan Satan’s Harvest. Zij en Marshall zagen daar een verlaten huis dat door een groep leeuwen was ingenomen. Dat beeld vormde de basis voor Roar: een woning waarin mensen en roofdieren samenleefden. Ter voorbereiding begonnen Marshall en Hedren thuis jonge leeuwen op te voeden. De verzameling groeide steeds verder, waarna in Acton, Californië, een groot verblijf en een compleet filmdecor werden gebouwd. Dat terrein zou later uitgroeien tot het Shambala Preserve, een opvangcentrum voor exotische katachtigen. Ook Hedren werd zwaar getroffen. Tijdens een promotieopname beet een leeuw haar in het hoofd, waarbij de tanden langs haar schedel schraapten. Later pakte de olifant Tembo haar bij de enkel en wierp haar van zijn rug. Ze liep onder andere een breuk, schaafwonden en problemen met de bloedsomloop op. Desondanks keerde ook zij terug naar de productie. Hedren noemde Roar later de zwaarste film uit haar leven.

Melanie Griffith en de familiecast

Melanie Griffith, de dochter van Tippi Hedren, speelt in de film eveneens Melanie. Ze was nog een tiener toen de opnamen begonnen. Tijdens een aanval sloeg een leeuwin haar met een poot in het gezicht. Griffith kreeg ongeveer vijftig hechtingen en onderging reconstructieve chirurgie. Aanvankelijk werd zelfs gevreesd dat ze een oog zou verliezen, maar ze herstelde zonder blijvende zware verminking. Later bouwde ze een succesvolle carrière op met films als Body Double, Something Wild en Working Girl, waarvoor ze een Golden Globe won en een Oscarnominatie ontving. Ook Marshalls eigen zonen John en Jerry Marshall speelden mee. John werd door een leeuw tegen de grond gewerkt en in het achterhoofd gebeten. Volgens zijn eigen herinneringen waren zes mannen nodig om het dier los te krijgen; zijn wond moest met 56 hechtingen worden gesloten. Jerry speelde niet alleen mee, maar hielp later ook bij de montage. Joel Marshall verkoos achter de schermen te werken als artdirector en decorbouwer. Kyalo Mativo vertolkte Mativo, Hanks vriend en medewerker. Tot de overige cast behoorden onder anderen Zakes Mokae als een lid van de beoordelingscommissie en dierenarts Will Hutchins. De familieleden speelden in feite gefictionaliseerde versies van zichzelf, tussen de dieren waarmee zij werkelijk samenleefden.

Jan de Bont: de cameraman die werd gescalpeerd

De Nederlandse cameraman Jan de Bont kreeg de bijna onmogelijke opdracht om de onvoorspelbare dieren van dichtbij te filmen. Beschermende kooien of computereffecten bestonden bij deze productie niet. De Bont en zijn camera moesten zich midden tussen de roofkatten bevinden. Tijdens de opnamen viel een leeuw hem aan en trok een groot deel van zijn hoofdhuid los. De Bont werd ernstig gescalpeerd. Het aantal hechtingen verschilt per bron: vaak worden 120 hechtingen genoemd, terwijl andere verslagen spreken over ongeveer 200 tot 220. Na zijn herstel keerde hij opmerkelijk genoeg terug om de film af te maken. De Bont werd later een van Hollywoods bekendste cameramannen. Hij filmde onder meer Die Hard, The Hunt for Red October en Basic Instinct. Als regisseur brak hij vervolgens door met Speed en Twister. Zijn werk aan Roar toont al zijn talent om camera’s midden in chaotische actie te plaatsen—alleen was het gevaar hier werkelijk aanwezig.

Een productie die voortdurend ontspoorde

De voorbereidingen en financiering namen jaren in beslag. De eigenlijke opnamen begonnen in 1976 en duurden ongeveer vijf jaar; van het eerste idee tot de voltooide film verstreken circa elf jaar. Het aanvankelijk veel kleinere budget liep uiteindelijk op tot naar schatting 17 miljoen dollar. De dieren waren geen traditioneel getrainde filmleeuwen. Daarom moest het scenario voortdurend aan hun gedrag worden aangepast. Wanneer een leeuw een acteur omverliep, een tijger door een deur brak of een groep dieren plotseling begon te vechten, bleef de cameracrew vaak filmen. Een deel van de angst, paniek en verwondingen die men ziet, is dus echt. Het precieze aantal gewonden staat niet vast. Publiciteitsmateriaal noemde soms 51 gewonden; latere verslagen spreken meestal over minstens 70 gewonde cast- en crewleden. John Marshall vermoedde zelfs dat uiteindelijk meer dan honderd mensen letsel opliepen. Niemand werd tijdens de productie gedood, maar verschillende incidenten waren levensbedreigend. Naast de aanvallen kreeg de productie af te rekenen met ziekte onder de dieren, financiële tekorten en een rampzalige overstroming. Na zware regenval brak een dam door. Water en modder vernielden delen van het huis, het terrein, camera-apparatuur en een grote hoeveelheid opgenomen filmmateriaal. Honderden bomen moesten opnieuw worden geplant en de productie lag lange tijd stil. Later bedreigden bosbranden de omgeving opnieuw. De constante stress zorgde voor een groot personeelsverloop. Medewerkers vertrokken uit angst, uitputting of na verwondingen. Nieuwe krachten werden aangeworven terwijl de productie bleef doorgaan. Een voormalige medewerker herinnerde zich dat de lange draaitijden en het voortdurende gevaar tegelijk verschrikkelijk en onvergetelijk waren.

Van financiële mislukking tot cultfilm

Roar werd in 1981 internationaal uitgebracht, maar kreeg aanvankelijk geen normale Amerikaanse bioscooprelease. Tegenover het geschatte budget van 17 miljoen dollar stond een zeer beperkte opbrengst. De productie werd daardoor een zware financiële mislukking. Toch kreeg de film later een cultstatus. Bij de Amerikaanse heruitgave van 2015 werd hij gepresenteerd als “de gevaarlijkste film ooit gemaakt”. Die omschrijving is begrijpelijk: Roar is minder belangrijk vanwege zijn verhaal dan als document van een filmproductie die tegenwoordig vrijwel zeker niet meer zou worden toegestaan. De film ontstond uit liefde voor dieren en leidde uiteindelijk tot het blijvende Shambala Preserve. Tegelijk toont hij hoe idealisme kan omslaan in roekeloosheid. Achter iedere indrukwekkende opname schuilt de wetenschap dat de acteurs niet altijd hoefden te doen alsof ze bang waren. Roar blijft daardoor een uniek, verbijsterend en tegenstrijdig werk: een vredesboodschap over mens en dier, gemaakt tijdens een productie waarin bijna voortdurend werkelijk gevaar dreigde.

BATTLE FOR THE PLANET OF THE APES (1973)

VHS COVER UPDATED

Ontworpen door Jp

Het laatste hoofdstuk van de oorspronkelijke apensaga

In 1968 maakte het bioscooppubliek voor het eerst kennis met een wereld waarin intelligente apen over de mens heersten. Vijf jaar en vier vervolgfilms later verscheen Battle for the Planet of the Apes. Deze Amerikaanse sciencefictionfilm uit 1973 vormde het vijfde en laatste bioscoophoofdstuk van de oorspronkelijke Planet of the Apes-reeks. De film werd geregisseerd door J. Lee Thompson en geproduceerd door Arthur P. Jacobs, de man die de apenfilms vanaf het begin naar het witte doek had gebracht. Roddy McDowall keerde terug als Caesar, terwijl Claude Akins de krachtige en strijdlustige gorillaleider generaal Aldo vertolkte. Ondanks het beperkte budget probeerden de makers de oorspronkelijke cyclus af te sluiten met een verhaal over macht, angst, verdraagzaamheid en de moeilijke vraag of mensen en apen werkelijk samen een nieuwe beschaving kunnen opbouwen.

Een nieuwe wereld

Battle for the Planet of the Apes speelt zich af na de gebeurtenissen uit Conquest of the Planet of the Apes uit 1972. De oude menselijke maatschappij is grotendeels verdwenen en Caesar probeert leiding te geven aan een kleine gemeenschap waarin intelligente apen en overlevende mensen naast elkaar wonen. Die samenleving is echter nog broos. Oude angsten zijn niet verdwenen en niet iedereen deelt Caesars overtuiging dat samenwerking noodzakelijk is. Vooral tussen de verschillende groepen apen bestaan scherpe meningsverschillen over de plaats die de mens in de nieuwe wereld mag innemen. Tegelijkertijd bevinden zich buiten de nederzetting nog overblijfselen van de vroegere menselijke beschaving. De film gebruikt deze situatie om vragen te stellen die in de hele reeks terugkeren: kan een onderdrukte groep zelf rechtvaardig blijven wanneer zij de macht verkrijgt? Kan een samenleving werkelijk leren uit het geweld van het verleden? En kan vrede blijven bestaan wanneer wantrouwen sterker wordt dan redelijkheid? Meer over de afloop hoeft men vooraf niet te weten. De film is het interessantst wanneer men zelf ontdekt hoe Caesar met die spanningen probeert om te gaan.

Roddy McDowall als Caesar

Het hart van de film is opnieuw Roddy McDowall. Hij was inmiddels bijna onlosmakelijk verbonden met de reeks. In de oorspronkelijke film uit 1968 en in Escape from the Planet of the Apes uit 1971 speelde hij de geleerde chimpansee Cornelius. Vanaf Conquest of the Planet of the Apes nam hij de rol van Caesar op zich. Battle was zijn vierde optreden in een oorspronkelijke apenfilm. Alleen in Beneath the Planet of the Apes uit 1970 was hij niet te zien. Later zou hij bovendien terugkeren in de televisiereeks Planet of the Apes uit 1974, zij het als een ander personage. McDowall moest een groot deel van zijn vertolking overbrengen door zware apenmake-up. Kleine bewegingen van de ogen, het hoofd en de mond werden daardoor bijzonder belangrijk. Zijn Caesar is geen eenvoudige actieheld, maar een leider die voortdurend moet nadenken over de gevolgen van zijn beslissingen. McDowall geeft hem waardigheid, bezorgdheid en innerlijke vermoeidheid. Daardoor blijft Caesar ook onder de uitgebreide make-up een herkenbaar en menselijk personage.

Claude Akins als generaal Aldo

Tegenover Caesar staat generaal Aldo, gespeeld door Claude Akins. Akins was een robuuste Amerikaanse karakteracteur die vaak militairen, politiemannen, cowboys en gezaghebbende figuren speelde. Zijn krachtige lichaamsbouw, zware stem en opvallende aanwezigheid maakten hem bijzonder geschikt voor Aldo. Aldo vertegenwoordigt een andere visie op de nieuwe wereld. Waar Caesar voorzichtigheid, overleg en samenwerking nastreeft, vertrouwt Aldo vooral op kracht en militaire macht. Akins speelt hem niet als een stille achtergrondfiguur, maar als een indrukwekkende gorilla die door zijn houding en stem onmiddellijk gezag probeert af te dwingen. Zijn zwarte, met metalen knoppen versierde harnas behoort tot de herkenbaarste kostuums van de film. Het onderstreept zijn militaire karakter en onderscheidt hem duidelijk van de meer bedachtzame chimpansees. De tegenstelling tussen Caesar en Aldo vormt een belangrijk dramatisch fundament van de film, zonder dat hun conflict hier verder hoeft te worden onthuld.

Natalie Trundy als Lisa

Natalie Trundy keerde terug als Lisa, Caesars echtgenote. Trundy was een vertrouwd gezicht binnen de reeks. Zij speelde verschillende rollen in meerdere apenfilms: Albina in Beneath the Planet of the Apes, dokter Stephanie Branton in Escape from the Planet of the Apes en vervolgens Lisa in Conquest en Battle. Trundy was in het echte leven getrouwd met producent Arthur P. Jacobs. Toch was haar aanwezigheid in de reeks meer dan een familieverbinding. Zij zorgde voor emotionele samenhang tussen verschillende hoofdstukken en gaf Lisa een zachte maar waardige uitstraling. In Battle vertegenwoordigt Lisa vooral het persoonlijke leven achter Caesars leiderschap: naast leider van een gemeenschap is hij ook echtgenoot en vader.

De overige cast

De film verzamelde een opmerkelijke groep bekende acteurs en karakterspelers. 

John Huston verschijnt als de Lawgiver, de wetgever en verteller die het verhaal in een ruimer historisch kader plaatst. Huston was vooral beroemd als regisseur van klassiekers als The Maltese Falcon, The Treasure of the Sierra Madre en The African Queen. Zijn markante stem verleent de film onmiddellijk het gevoel van een oude legende die van generatie op generatie wordt doorverteld.

Paul Williams speelt Virgil, een intelligente en bedachtzame orang-oetan. Williams was niet alleen acteur, maar vooral een succesvolle zanger en liedjesschrijver. Hij schreef mee aan bekende nummers als “We’ve Only Just Begun” en “An Old Fashioned Love Song”. Zijn kleinere gestalte en rustige speelstijl passen goed bij de vriendelijke, scherpzinnige Virgil.

Lew Ayres vertolkt Mandemus, de oudere orang-oetan die waakt over een belangrijke verzameling wapens. Ayres was al sinds de late jaren twintig actief in Hollywood en werd wereldberoemd door zijn hoofdrol in de oorlogsfilm All Quiet on the Western Front uit 1930. Zijn aanwezigheid geeft Battle een onverwachte verbinding met het klassieke Hollywood.

Severn Darden speelt gouverneur Kolp. Darden had het personage eerder vertolkt in Conquest of the Planet of the Apes. Met zijn kalme maar dreigende speelstijl vormt hij een belangrijk element in de menselijke zijde van het verhaal.

Austin Stoker speelt MacDonald, een mens die dicht bij Caesar staat en gelooft dat samenwerking mogelijk blijft. Stoker werd later bijzonder bekend door zijn rol in John Carpenters Assault on Precinct 13 uit 1976.

Tot de verdere cast behoren France Nuyen als Alma, Paul Stevens als Mendez, Noah Keen als de leraar Abe, Bobby Porter als Caesars jonge zoon Cornelius, Heather Lowe als Tanya en Richard Eastham als een militaire figuur uit de menselijke gemeenschap. De officiële castgegevens noemen daarnaast verschillende kleinere rollen voor apen, soldaten en bewoners van de nederzetting.

Regisseur J. Lee Thompson

Regisseur J. Lee Thompson was geen onbekende binnen de reeks. Hij had een jaar eerder ook Conquest of the Planet of the Apes geregisseerd. Thompson was een ervaren Britse filmmaker die zowel drama’s, thrillers als grote avonturenfilms kon maken. Tot zijn bekendste films behoren The Guns of Navarone uit 1961 en de oorspronkelijke Cape Fear uit 1962. Hij stond bekend als een praktische regisseur die onder tijdsdruk efficiënt kon werken. Die ervaring was belangrijk bij Battle, omdat de film met veel minder geld moest worden gemaakt dan de eerste Planet of the Apes. Thompson beschikte niet over de middelen om enorme steden, legers en veldslagen te tonen. Daarom concentreerde hij zich op herkenbare personages, onderlinge conflicten en een overzichtelijke landelijke nederzetting. De titel belooft een grootschalige strijd, maar de film zelf blijft noodgedwongen kleiner en persoonlijker.

Het ontstaan van het scenario

Paul Dehn, die aan de scenario’s van de drie voorgaande vervolgfilms had gewerkt, leverde aanvankelijk het verhaal voor de vijfde film. Gezondheidsproblemen verhinderden hem om meteen een volledig scenario af te werken. Daarom werden John William Corrington en Joyce Hooper Corrington aangetrokken. Het echtpaar had kort daarvoor succes gekend met The Omega Man uit 1971, met Charlton Heston. Opmerkelijk genoeg hadden zij de voorgaande apenfilms nog niet gezien toen zij voor het project werden benaderd. Paul Dehn keerde later terug om het scenario te herwerken en de dialogen te verfijnen. Tussen Dehn en de Corringtons bestonden verschillende ideeën over de toon en richting van de film. Dehn stond bekend om zijn donkere en pessimistische benadering, terwijl het uiteindelijke scenario meer ruimte liet voor hoop. Die spanning is nog in de film voelbaar: Battle wil waarschuwen voor geweld en onderdrukking, maar tegelijk de mogelijkheid openlaten dat een nieuwe samenleving betere keuzes kan maken.

Een film met een bijzonder klein budget

De oorspronkelijke Planet of the Apes uit 1968 was een grote studioproductie met indrukwekkende decors, kostuums, locaties en honderden figuranten. Bij iedere vervolgfilm werd het beschikbare budget kleiner. Voor Battle wordt doorgaans een bedrag van ongeveer 1,7 tot 1,8 miljoen dollar vermeld. Voor een sciencefictionfilm met apenmake-up, kostuums, gevechten en een verwoeste wereld was dat bijzonder weinig. De makers moesten daarom bestaande kostuums en onderdelen hergebruiken, het aantal locaties beperken en de strijdscènes veel kleiner houden dan de titel doet vermoeden. Het beperkte budget is zichtbaar, maar vormt ook een deel van de charme. De film heeft niet de gepolijste uitstraling van moderne digitale spektakelfilms. De houten nederzetting, stoffige paden, eenvoudige voertuigen en tastbare kostuums geven hem een typisch vroeg-jarenzeventigkarakter.

De opnamen en locaties

De opnamen begonnen begin januari 1973. De scènes in en rond Ape City werden grotendeels opgenomen op de voormalige Fox Ranch, een uitgestrekt natuurgebied dat later deel werd van Malibu Creek State Park in Californië. Het heuvelachtige, droge landschap was zeer geschikt voor de primitieve nederzetting van Caesar. De filmmakers bouwden er eenvoudige houten hutten, palissades, wachttorens en loopbruggen. Alles moest eruitzien alsof het door een kleine gemeenschap met beperkte middelen was vervaardigd. Daarom past een landelijke nederzetting veel beter bij de film dan een grote stenen of middeleeuws aandoende stad. Voor gedeelten van de verwoeste menselijke wereld werd de Hyperion-waterzuiveringsinstallatie in Los Angeles gebruikt. Industriële gangen, betonnen constructies en technische ruimten konden zonder dure studiobouw doorgaan voor resten van een beschadigde beschaving. Volgens productieoverzichten bleven de locaties hoofdzakelijk beperkt tot de Fox Ranch en deze waterzuiveringsinstallatie. 

Make-up, maskers en kostuums

De apenmake-up bleef een van de grootste praktische uitdagingen. De revolutionaire basis voor de reeks was in 1968 gelegd onder leiding van make-upkunstenaar John Chambers. Acteurs kregen afzonderlijke prothesestukken rond het voorhoofd, de neus, mond en kin. Daarover werden pruiken, bakkebaarden en haarstukken aangebracht. Hoewel het budget van Battle beperkt was, moesten de belangrijkste personages voldoende expressief blijven. Vooral Caesar, Aldo, Virgil en Mandemus kregen gedetailleerde make-up. Achtergrondfiguren werden eenvoudiger uitgevoerd om tijd en geld te besparen. Bij sommige figuranten bestond het effect eerder uit een volledig masker dan uit afzonderlijk aangebrachte prothesen. De acteurs moesten leren spreken en bewegen zonder de illusie te verbreken. Overdreven mondbewegingen konden de randen van de make-up zichtbaar maken, terwijl te weinig beweging het gezicht levenloos maakte. Roddy McDowall had na meerdere films zoveel ervaring dat hij precies wist hoe hij zijn ogen, stem en houding moest gebruiken. De kostuums hielpen om de verschillende apensoorten en hun maatschappelijke functies herkenbaar te maken. Chimpansees verschenen meestal in eenvoudigere, meer menselijke kleding; orang-oetans straalden wijsheid en bestuur uit; gorilla’s droegen zwaardere militaire kleding. Aldo’s donkere harnas maakt zijn karakter al duidelijk voordat hij iets zegt.

Muziek en camerawerk

De muziek werd gecomponeerd door Leonard Rosenman, een gerespecteerde filmcomponist die eerder had gewerkt aan films als East of Eden en Rebel Without a Cause. Rosenman schreef geen romantische, gemakkelijk meezingbare melodie, maar koos voor een onrustige en soms plechtige klankwereld die bij de bedreigde samenleving past. De fotografie was in handen van Richard H. Kline. Hij gebruikte de droge Californische landschappen, houten constructies en donkere industriële locaties om twee verschillende werelden te creëren: de eenvoudige gemeenschap van Caesar en de overblijfselen van de oude menselijke beschaving. De montage werd verzorgd door Alan L. Jaggs en John C. Horger. De gebruikelijke bioscoopversie duurt ongeveer 87 minuten. Er bestaat ook een uitgebreidere versie met aanvullende scènes die oorspronkelijk voor televisie en latere uitgaven werden gebruikt.

Het laatste deel van de oorspronkelijke reeks

Battle for the Planet of the Apes werd in juni 1973 in de Verenigde Staten uitgebracht door 20th Century-Fox. Het was de vijfde apenfilm in nauwelijks zes jaar tijd:

  1. Planet of the Apes — 1968
  2. Beneath the Planet of the Apes — 1970
  3. Escape from the Planet of the Apes — 1971
  4. Conquest of the Planet of the Apes — 1972
  5. Battle for the Planet of the Apes — 1973

De film was bedoeld als afsluiting van deze oorspronkelijke bioscoopreeks. Producent Arthur P. Jacobs overwoog nog kort een zesde film, maar die kwam er niet. Jacobs stierf onverwacht aan een hartaanval, slechts enkele weken na de Amerikaanse première. Hij was pas 51 jaar oud. Daarmee verloor de reeks haar belangrijkste bezieler. Dat betekende echter niet dat de apen volledig verdwenen. In 1974 volgde een televisiereeks en in 1975 een animatieserie. Pas in 2001 verscheen opnieuw een grote bioscoopfilm, geregisseerd door Tim Burton. Vanaf 2011 werd het verhaal opnieuw opgebouwd met Rise of the Planet of the Apes en de daaropvolgende moderne films.

Ontvangst en nalatenschap

Bij de oorspronkelijke release waren veel recensenten streng. Zij vonden de film minder indrukwekkend dan zijn voorgangers en wezen op het kleine budget en de beperkte veldslagen. Ook commercieel was het de minst succesvolle film van de oorspronkelijke reeks, al bracht hij nog altijd aanzienlijk meer op dan hij had gekost. Toch heeft Battle for the Planet of the Apes een bijzondere plaats binnen de geschiedenis van de franchise. De film probeert de losse draden van eerdere delen samen te brengen en stelt opnieuw de morele vragen centraal waarmee de reeks in 1968 begon. De effecten en gevechten zijn bescheiden, maar de ideeën bleven verrassend invloedrijk. Het beeld van Caesar als leider van een jonge apengemeenschap, de spanning tussen samenwerking en oorlog en het conflict over de verhouding tussen mensen en apen zouden tientallen jaren later opnieuw opduiken in de moderne Caesar-films. Daarom is Battle meer dan alleen het goedkope vijfde vervolg. Het is een kleine, soms onvolmaakte maar oprechte afsluiting van een opmerkelijke filmcyclus. De film bezit de warme, stoffige uitstraling van sciencefiction uit de jaren zeventig, gedragen door praktische decors, handgemaakte make-up en acteurs die onder zware maskers toch herkenbare persoonlijkheden wisten neer te zetten. Voor Roddy McDowall betekende de film opnieuw een glansrol als Caesar. Voor Claude Akins bood hij een van zijn opvallendste schurkenrollen. Voor J. Lee Thompson was het een oefening in efficiënt filmmaken met beperkte middelen. En voor producent Arthur P. Jacobs werd het onbedoeld het afscheid van de wereld die hij vanaf 1968 had helpen opbouwen. Battle for the Planet of the Apes was het einde van de oorspronkelijke bioscoopreeks, maar niet het einde van haar ideeën. De strijd om macht, vrijheid, angst en samenleven bleef voortbestaan — niet alleen in latere films, maar ook in de herinnering van generaties liefhebbers van klassieke sciencefiction.




maandag 14 september 2026

ZOLTAN… HOUND OF DRACULA (DRACULA'S DOG) 1977

Ontworpen door Jp

Wanneer de trouwste dienaar van Dracula opnieuw ontwaakt

In 1977 verscheen Zoltan… Hound of Dracula, een merkwaardige Amerikaanse horrorfilm waarin niet graaf Dracula, maar zijn bloeddorstige hond centraal staat. De film werd ook uitgebracht als Dracula’s Dog. Wat begint in een eeuwenoude graftombe in Roemenië, verandert al snel in een duister verhaal over vampirisme, erfelijkheid en een hond die zelfs na de dood zijn meester blijft dienen.

Tijdens militaire werkzaamheden wordt de afgesloten grafkelder van de familie Dracula blootgelegd. Een soldaat vindt er het lichaam van een zwarte dobermann, met een houten staak door het hart. Wanneer hij de staak verwijdert, komt Zoltan opnieuw tot leven. De vampierhond wekt vervolgens ook zijn vroegere begeleider Veidt Smit. Samen vertrekken ze naar Amerika, op zoek naar Michael Drake, de laatste levende afstammeling van Dracula. Michael weet niets van zijn afkomst en trekt met zijn vrouw, kinderen en honden op kampeervakantie. In de bossen begint Zoltan andere honden te bijten en ontstaat langzaam een roedel ondode dieren. De dreiging komt daardoor niet van een klassieke vampier met cape en kasteel, maar van huisdieren die plotseling tegen hun baasjes keren.

Regisseur Albert Band

De regie was in handen van Albert Band (1924–2002), een in Parijs geboren filmmaker die vóór de Duitse bezetting met zijn familie naar Amerika vluchtte. In Hollywood begon hij als leerling bij Warner Bros. en werkte hij vervolgens voor de beroemde regisseur John Huston. Hij was betrokken bij The Asphalt Jungle en schreef mee aan de verfilming van The Red Badge of Courage. Band maakte in 1958 al de sfeervolle horrorfilm I Bury the Living. Later werkte hij jarenlang in Europa aan westerns, avonturenfilms en goedkope internationale producties. Hij wist hoe men met beperkte middelen toch een film met sfeer en commerciële aantrekkingskracht kon maken. Zoltan draagt duidelijk zijn stempel: eenvoudige locaties, een klein aantal hoofdpersonages en een ongewoon monster dat onmiddellijk geschikt was voor opvallende affiches. Albert Band werd bovendien de vader van een echte filmfamilie. Zijn zoon Charles Band richtte later Empire Pictures en Full Moon Entertainment op en werd bekend met films als Puppet Master. Zijn andere zoon, Richard Band, bouwde een loopbaan op als filmcomponist. Albert bleef op latere leeftijd actief in de producties van zijn zonen en regisseerde onder andere Ghoulies II, Robot Wars en de eerste drie Prehysteria!-films.

De acteurs en hun rollen

Michael Pataki vertolkt Michael Drake en diens voorvader, graaf Igor Dracula. Pataki was een karakteracteur die vaak harde, zonderlinge of dreigende figuren speelde. Hij was eveneens te zien in Grave of the Vampire, Airport ’77, The Onion Field, Halloween 4 en als de Sovjetfunctionaris Nicoli Koloff in Rocky IV. In deze film moet hij vooral een gewone huisvader voorstellen die langzaam ontdekt dat het bloed van Dracula door zijn aderen stroomt. Michael Pataki – Variety

José Ferrer speelt inspecteur Branco, de Roemeense onderzoeker die Michael voor het gevaar komt waarschuwen. Ferrer was veruit de meest prestigieuze naam van de cast. Hij had in 1951 de Oscar voor beste acteur gewonnen voor Cyrano de Bergerac en was daarmee de eerste Latino en eerste in Puerto Rico geboren acteur die deze prijs behaalde. Hij speelde daarnaast in grote producties als Moulin Rouge, The Caine Mutiny en Lawrence of Arabia. Zijn waardige, ernstige spel geeft de bescheiden horrorfilm extra gewicht. Princeton University over José Ferrer

De Oostenrijkse acteur Reggie Nalder is bijzonder geschikt als Veidt Smit, de bleke en geheimzinnige dienaar van Zoltan. Zijn opvallende, gedeeltelijk door brandwonden getekende gelaat maakte hem tot een herkenbare slechterik. Nalder speelde onder andere de huurmoordenaar in Hitchcocks The Man Who Knew Too Much, een vampier in de televisiefilm Salem’s Lot en een sinister personage in The Mark of the Devil.

Jan Shutan speelt Marla Drake, Michaels echtgenote. Zij was vooral bekend van Amerikaanse televisie en verscheen onder andere in The Fugitive, The Outer Limits, The Andy Griffith Show en de Star Trek-aflevering “The Lights of Zetar”. Libby Chase en John Levin spelen de kinderen Linda en Steve. Arlene Martel is te zien als majoor Hessel, terwijl Roger Pancake de plaatselijke sheriff vertolkt. Castoverzicht bij Kino Lorber

Het maken van de film

Het scenario werd geschreven door Frank Ray Perilli en droeg tijdens de productie de werktitel Hounds of Dracula. Producent was Philip Collins, de fotografie werd verzorgd door Bruce Logan en Andrew Belling componeerde de muziek. Hoewel het verhaal gedeeltelijk in Roemenië speelt, werd de film volledig in Californië opgenomen. De oude graftombe werd gebouwd en gefilmd bij de verlaten verblijven van de voormalige Griffith Park Zoo. De aankomst van Zoltan en Smit werd opgenomen in de haven van Los Angeles. Voor de kampeerscènes gebruikte de ploeg Lake Hollywood Park, rond het Hollywood Reservoir. Met deze bestaande locaties kon men een groter verhaal suggereren zonder dure buitenlandse opnamen of omvangrijke decors. De speciale grime-effecten werden verzorgd door Stan Winston, toen nog aan het begin van zijn loopbaan. Winston zou later wereldberoemd worden door zijn effecten voor The Terminator, Aliens, Predator en Jurassic Park. Voor Zoltan bestond het effectwerk nog uit praktische grime, bloed, aangepaste hondentanden en eenvoudige mechanische of gemonteerde trucs. De honden moesten onder begeleiding precies naar hun merktekens lopen, grommen, springen en hun menselijke tegenspelers bedreigen. Snelle montage, close-ups van tanden en bloed en lage camerastandpunten maakten de aanvallen gevaarlijker dan ze tijdens de opname werkelijk waren. De beperkte middelen blijven soms zichtbaar, maar geven de film tegelijk zijn typische jaren-zeventigkarakter. De nachtelijke bossen, de dobermann met zijn glanzend zwarte vacht, de oude graftombe en de ernstige vertelling zorgen voor een eigenaardige gotische sfeer. De film is minder bloederig dan veel moderne affiches suggereren; de spanning steunt vooral op het dreigende gedrag van de honden. Zoltan… Hound of Dracula kwam in Groot-Brittannië in mei 1977 in de bioscoop. In Amerika volgde op 29 maart 1978 een uitgave onder de meer directe titel Dracula’s Dog. Ondanks matige recensies bleef de film voortleven als een geliefde curiositeit uit de periode waarin vampierfilms, dierenhorror en goedkope drive-inproducties elkaar ontmoetten. De vermenging van Dracula met de toen populaire “dieren vallen mensen aan”-films maakt hem tot een ongewone, maar onvergetelijke cultfilm.

THE LAST VOYAGE 1960 RAMPENFILM 1960


EEN RAMPENFILM WAARBIJ EEN ECHT OCEAANSCHIP WERD VERWOEST

Lang vóór rampenfilms als The Poseidon Adventure en The Towering Inferno maakte The Last Voyage al gebruik van het bekende gegeven waarbij gewone mensen tijdens een grote ramp proberen te overleven. Het bijzondere was dat de makers daarvoor geen volledig schip in een filmstudio nabouwden: een groot gedeelte werd opgenomen aan boord van een werkelijk afgedankte oceaanliner. De film werd in kleur uitgebracht door Metro-Goldwyn-Mayer. 

De ondergang van de Claridon

Het verhaal speelt zich af aan boord van de S.S. Claridon, een oude maar nog altijd indrukwekkende passagiersboot. Onder de reizigers bevinden zich Cliff Henderson, zijn vrouw Laurie en hun jonge dochter Jill. Wanneer er brand uitbreekt in de machinekamer, probeert een deel van het technisch personeel de kapitein te waarschuwen. Kapitein Robert Adams wil echter niet overhaast reageren. Hij vreest paniek onder de passagiers en vertrouwt erop dat zijn bemanning de brand onder controle kan krijgen. Het vuur veroorzaakt uiteindelijk een zware explosie. Verschillende dekken worden vernield en Laurie Henderson raakt in haar hut onder een stalen balk bekneld. Terwijl het water langzaam stijgt, probeert Cliff zijn vrouw te bevrijden. Hij krijgt daarbij hulp van scheepsingenieur Walsh en bemanningslid Hank Lawson. De grote spanning van de film ontstaat niet door één snelle ramp, maar door het langzaam verslechteren van de toestand. Pompen vallen uit, water dringt steeds verder binnen en kostbare tijd gaat verloren door twijfel en slechte beslissingen. Ondertussen blijft Laurie vastzitten terwijl het water in haar hut gevaarlijk hoger komt.

Robert Stack als Cliff Henderson

Robert Stack speelt Cliff Henderson, de vader die bijna de hele film wanhopig probeert zijn vrouw en dochter te redden. Stack beschikte over een krachtige stem en een ernstige, beheerste uitstraling. Daardoor was hij bijzonder geschikt voor rollen van gezaghebbende of vastberaden mannen. Hij was al sinds het einde van de jaren dertig actief in Hollywood en speelde in meer dan veertig speelfilms. In 1956 kreeg hij een Oscarnominatie voor zijn rol in Douglas Sirks melodrama Written on the Wind. Rond de tijd dat The Last Voyage werd uitgebracht, werd hij ook bijzonder bekend als politieman Eliot Ness in de televisieserie The Untouchables. Voor die rol won hij in 1960 een Emmy. Een jonger publiek leerde hem later kennen als de donkere, ernstige presentator van Unsolved Mysteries.  In The Last Voyage speelt Stack geen onkwetsbare actieheld. Cliff is bang, uitgeput en soms radeloos, maar hij blijft zoeken naar gereedschap en hulp. Zijn gevecht tegen de tijd vormt het emotionele middelpunt van de film. Het was bovendien de derde en laatste film waarin Robert Stack en Dorothy Malone samen speelden. Eerder waren zij samen te zien in Written on the Wind uit 1956 en The Tarnished Angels uit 1957.

Dorothy Malone als Laurie Henderson

Dorothy Malone speelt Laurie, die na de explosie onder het puin terechtkomt. Haar rol was lichamelijk zwaar: een groot gedeelte van haar scènes speelt zich af in een beschadigde hut waarin het water voortdurend stijgt. Hoewel het personage nauwelijks kan bewegen, moest Malone de angst, pijn en uitputting van Laurie overtuigend overbrengen. Malone begon haar filmloopbaan in de jaren veertig en was onder meer te zien in The Big Sleep uit 1946. Haar grote doorbraak kwam met Written on the Wind, waarvoor ze de Oscar voor beste vrouwelijke bijrol won. Later werd ze opnieuw zeer bekend door haar rol als Constance MacKenzie in de televisieserie Peyton Place.  In The Last Voyage vormt zij geen decoratieve passagier die alleen gered moet worden. Laurie probeert ondanks haar verwondingen haar dochter gerust te stellen en haar man aan te moedigen. De combinatie van haar kwetsbaarheid en doorzettingsvermogen geeft de film een groot deel van zijn menselijke spanning.

George Sanders als kapitein Adams

De Britse acteur George Sanders vertolkt kapitein Robert Adams. Het is een dubbelzinnige rol: de kapitein is geen klassieke slechterik, maar een trotse gezagvoerder die te lang blijft geloven dat zijn schip gered kan worden. Zijn aarzeling om onmiddellijk tot evacuatie over te gaan, maakt de gevolgen van de ramp ernstiger. Sanders stond bekend om zijn verzorgde stem, koele houding en vaak cynische of aristocratische personages. Hij won een Oscar voor zijn rol als theatercriticus Addison DeWitt in All About Eve uit 1950. Zijn beheerste spel contrasteert hier sterk met de paniek en wanhoop elders op het schip.

Edmond O’Brien als ingenieur Walsh

Edmond O’Brien speelt tweede werktuigkundige Walsh, een van de mannen die Cliff helpt om Laurie te bevrijden. Walsh begrijpt hoe ernstig de toestand werkelijk is en moet tegelijk vechten tegen het water, de beschadigde installaties en het gebrek aan bruikbaar materiaal. O’Brien was een veelzijdige acteur die zowel helden als nerveuze, gebroken of moreel ingewikkelde mannen kon spelen. Hij was bekend van onder meer D.O.A., White Heat en The Barefoot Contessa. Voor die laatste film won hij de Oscar voor beste mannelijke bijrol. In The Last Voyage brengt hij geloofwaardigheid in de technische scènes: Walsh oogt niet als een elegante filmheld, maar als een uitgeputte vakman die onder enorme druk probeert te handelen.

Woody Strode en de overige cast

Woody Strode speelt Hank Lawson, een bemanningslid dat meehelpt bij de reddingspoging. Strode was een voormalige topsporter en een van de opvallendste zwarte acteurs in het Hollywood van zijn tijd. In een periode waarin zwarte acteurs nog vaak tot stereotiepe bijrollen werden beperkt, speelde hij hier een kundige, moedige man die rechtstreeks aan de redding deelneemt. In hetzelfde jaar was hij ook te zien als de tot de dood veroordeelde gladiator Draba in Stanley Kubricks Spartacus.

Regisseur Andrew L. Stone

Andrew L. Stone was niet alleen de regisseur, maar ook de scenarist en een van de producenten. Hij werkte nauw samen met zijn echtgenote Virginia L. Stone, die de film mee produceerde en monteerde. Stone stond bekend om zijn voorkeur voor echte locaties en praktische opnamen. Hij wilde dat gevaar in zijn films tastbaar aanvoelde. In plaats van alles veilig en gecontroleerd in een studio te filmen, plaatste hij zijn acteurs vaak in bestaande treinen, vliegtuigen, gebouwen of schepen. Met relatief kleine filmploegen probeerde hij dicht bij de handeling te komen. Die werkwijze gaf zijn thrillers een bijna documentaire directheid. Hij had eerder spannende films gemaakt als The Steel Trap, A Blueprint for Murder, Julie en Cry Terror!. Voor het scenario van Julie kreeg hij een Oscarnominatie. The Last Voyage werd een van de duidelijkste voorbeelden van zijn voorliefde voor werkelijkheidsgetrouwe spanning.

Het echte schip achter de Claridon

De fictieve Claridon werd grotendeels gespeeld door de Franse oceaanliner Île de France. Dit beroemde schip was in 1927 in dienst gekomen bij de Compagnie Générale Transatlantique, beter bekend als de French Line. Het schip had een indrukwekkende geschiedenis. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het voor geallieerde doeleinden gebruikt. In juli 1956 speelde het bovendien een belangrijke rol bij de redding van opvarenden van de Italiaanse oceaanliner Andrea Doria, die na een aanvaring met de Stockholm zonk. De bemanning van de Île de France hielp honderden schipbreukelingen in veiligheid brengen. Toen het schip in 1959 uit de vaart werd genomen en voor de sloop aan Japan werd verkocht, zag Andrew Stone een uitzonderlijke kans. Hij kreeg toestemming om het oude schip voor zijn film te gebruiken voordat het definitief werd ontmanteld. Uit respect voor de reputatie van de voormalige Franse liner mocht de oorspronkelijke naam niet nadrukkelijk in de publiciteit rond de rampenfilm worden gebruikt. In de film werd het schip daarom de Claridon.

Opnamen met echt vuur en echt water

Een groot deel van de film werd opgenomen in en rond de Japanse Binnenzee, nabij Osaka. Omdat het schip toch gesloopt zou worden, konden de filmmakers beschadigingen aanbrengen die bij een waardevol, varend schip onmogelijk waren geweest. Er werden gedeelten van het interieur vernield en ruimtes met water gevuld. Voor de explosies, rook, instortende delen en het slagzij maken van het schip werden praktische effecten gebruikt. De acteurs stonden daardoor werkelijk tussen nat metaal, puin, rook en stromend water. Toch werd niet iedere opname zonder trucage gemaakt: sommige gevaarlijke scènes, miniaturen en gecontroleerde effecten moesten afzonderlijk worden uitgevoerd. Het vaak vertelde verhaal dat Hollywood de Île de France volledig liet zinken en op de zeebodem achterliet, klopt niet helemaal. Het schip werd tijdens de productie beschadigd en gedeeltelijk tot zinken gebracht, maar daarna weer vlotgetrokken en naar de sloper gebracht. Daar werd het uiteindelijk ontmanteld. De productie gaf het schip dus een spectaculaire laatste publieke rol, maar filmde niet letterlijk zijn definitieve verdwijning. Ook werden grote intacte interieurs aan boord gebruikt, terwijl andere gedeelten op afzonderlijke locaties of in gecontroleerde filmsets werden opgenomen. Daardoor zijn in de film soms kleine verschillen tussen scènes waarneembaar.

Camerawerk en bijzondere effecten

De fotografie was in handen van de ervaren cameraman Hal Mohr. Hij had een zeer lange loopbaan die terugging tot de tijd van de stomme film en won Oscars voor A Midsummer Night’s Dream en The Phantom of the Opera. In The Last Voyage moest hij het beperkte licht in gangen en machinekamers combineren met vuur, rook, water en grote buitenopnamen van het schip. De bijzondere effecten werden geleid door Augie Lohman. Zijn werk leverde de film een Oscarnominatie voor beste visuele effecten op. Dat is opmerkelijk, omdat een belangrijk deel van het realisme juist voortkwam uit de combinatie van effecten met een echt schip. De kijker ziet geen volledig verzonnen miniatuurwereld, maar echte dekken en hutten die worden aangevuld met gecontroleerde filmtrucs.

Een voorloper van de grote rampenfilm

The Last Voyage verscheen ruim tien jaar vóór de grote golf van rampenfilms uit de jaren zeventig. Films als The Poseidon Adventure, The Towering Inferno en Earthquake zouden later grotere budgetten, meer sterren en uitgebreidere effecten gebruiken. De film werd destijds geprezen om zijn directe spanning en zijn overtuigende gevoel van werkelijk gevaar. Filmcriticus Bosley Crowther schreef in The New York Times dat Stone een buitengewoon gevoel wist te creëren van het verblijf aan boord, de langzaam groeiende angst en de doodsstrijd van een groot schip. Hij vond sommige slotmomenten minder geloofwaardig, maar erkende de kracht en spanning van het geheel.

Besluit

The Last Voyage is meer dan een klassieke avonturenfilm over een zinkend schip. Het is een vroege, sobere rampenfilm waarin de menselijke strijd belangrijker is dan het spektakel alleen. Robert Stack brengt vastberadenheid en wanhoop, Dorothy Malone maakt de benarde situatie voelbaar en acteurs als George Sanders, Edmond O’Brien en Woody Strode geven het verhaal gewicht. Maar vooral de ontstaansgeschiedenis maakt de film bijzonder. De oude Île de France, die enkele jaren eerder nog mensen van een echte scheepsramp had gered, werd voor de camera omgevormd tot de stervende Claridon. Een schip met een indrukwekkend verleden kreeg zo, vlak voor de sloop, nog één laatste reis op het witte doek.


zondag 13 september 2026

WILLARD 1971

Updated VHS cover

Willard uit 1971 is veel meer dan een eenvoudige griezelfilm over moordlustige ratten. Achter de sensationele affiches en de dreigende reclame schuilt een somber psychologisch drama over een jonge man die wordt vernederd, verstikt en langzaam naar geweld wordt gedreven. Regisseur Daniel Mann bouwde de film niet op als een voortdurend bloedbad, maar als een tragische karakterstudie. De ratten zijn aanvankelijk geen monsters: zij zijn de enige levende wezens bij wie Willard Stiles zich aanvaard en machtig voelt. Pas wanneer zijn onderdrukte woede groeit, veranderen ze in een wapen. De Amerikaanse productie werd geregisseerd door Daniel Mann, geschreven door Gilbert A. Ralston en gebaseerd op de roman Ratman’s Notebooks van de Noord-Ierse schrijver Stephen Gilbert uit 1968. Mort Briskin trad op als producent en Charles A. Pratt als uitvoerend producent. De film werd gemaakt door Bing Crosby Productions, al was Bing Crosby zelf toen niet meer bij het bedrijf betrokken. Het was de eerste bioscoopfilm van de maatschappij sinds Cox Broadcasting het productiehuis in 1968 had overgenomen. De distributie gebeurde door Cinerama Releasing Corporation. De film duurt ongeveer 95 minuten, werd in DeLuxe-kleur opgenomen en kreeg in Amerika de toenmalige classificatie GP. De wereldpremière vond plaats op 10 juni 1971 in Atlanta; de opening in New York volgde op 18 juni. De opnamen waren al tussen midden juli en eind augustus 1970 uitgevoerd.

HET VERHAAL

Willard Stiles is een verlegen en eenzame jongeman die samen met zijn zieke, overheersende moeder in een groot maar vervallen huis woont. Op zijn werk wordt hij voortdurend vernederd door Al Martin, de harde zakenman die na de dood van Willards vader de controle over het familiebedrijf heeft overgenomen. Willard voelt zich nergens gewaardeerd en heeft nauwelijks iemand met wie hij kan praten. In de verwilderde tuin ontdekt hij een groep ratten. In plaats van de dieren te verdelgen, begint hij ze heimelijk te voeren en te trainen. Vooral de vriendelijke witte rat Socrates en de grote zwarte rat Ben krijgen een bijzondere plaats in zijn leven. De ratten geven Willard het gezelschap en het gevoel van macht dat hij bij mensen nooit heeft gekend. Wanneer de vriendelijke secretaresse Joan belangstelling voor hem toont, lijkt er voor Willard eindelijk een kans op een normaal leven te ontstaan. Maar zijn problemen met zijn moeder, zijn werkgever en het dreigende verlies van zijn ouderlijke huis worden steeds groter. Langzaam ontdekt hij dat zijn groeiende rattenleger niet alleen vrienden kan zijn, maar ook gebruikt kan worden om angst te zaaien en oude vernederingen te vergelden. Wat begint als een ontroerende band tussen een eenzame man en enkele dieren, verandert geleidelijk in een duister en beklemmend verhaal over onderdrukte woede, wraak en een macht die steeds moeilijker onder controle te houden is.

BRUCE DAVISON ALS WILLARD STILES

Bruce Davison draagt vrijwel de volledige film. Hij was nog een jonge acteur en had kort daarvoor zijn filmdebuut gemaakt in Last Summer uit 1969. In Willard vermijdt hij een overdreven “krankzinnige” vertolking. Zijn Willard is aanvankelijk beleefd, gespannen en bijna kinderlijk. Hij kijkt vaak weg, spreekt aarzelend en maakt zich lichamelijk klein tegenover zijn moeder en zijn werkgever. Daardoor voelt zijn latere geweld niet als een plotselinge verandering, maar als de ontsporing van iemand die zijn vernederingen jarenlang heeft opgekropt. Davison moest tegelijk geloofwaardig samenwerken met levende ratten. Zijn tedere scènes met Socrates zijn essentieel: als de band tussen mens en dier niet overtuigend was geweest, zou de tragiek van Socrates’ dood nauwelijks werken. Davison toont bovendien een belangrijk verschil in zijn omgang met Socrates en Ben. Tegen Socrates spreekt hij als tegen een vriend; tegenover Ben gedraagt hij zich steeds meer als een bevelhebber. De film werd een belangrijke vroege hoofdrol in Davisons lange loopbaan. Later speelde hij onder meer in The Boys in the Band, Longtime Companion, X-Men en talloze televisieproducties. Voor Longtime Companion uit 1989 ontving hij een Oscarnominatie als beste mannelijke bijrol. In de remake van Willard uit 2003 keerde hij op symbolische wijze terug: een foto van Davison werd gebruikt als afbeelding van Willards overleden vader.

ERNEST BORGNINE ALS AL MARTIN

Ernest Borgnine speelt Al Martin als een luidruchtige, zelfverzekerde bullebak. Martin is geen subtiele tegenstander: hij geniet zichtbaar van zijn overwicht en behandelt Willard alsof deze geen eigenwaarde bezit. Borgnines krachtige gestalte, brede gezicht en harde stem vormen een sterk contrast met Davisons tengere en nerveuze verschijning. Borgnine was toen al een van de bekendste acteurs uit de Amerikaanse filmwereld. Hij had na talrijke rollen als schurk en militair in 1955 de Oscar voor beste acteur gewonnen voor Marty, waarin hij juist een zachte, eenzame slager vertolkte. Verder was hij bekend uit films als From Here to Eternity, The Vikings, The Flight of the Phoenix, The Dirty Dozen en later The Poseidon Adventure. In Willard gebruikt hij zijn imposante uitstraling om van Martin de menselijke bron van de dreiging te maken. De ratten worden pas echt gevaarlijk nadat de mens Willard alle andere uitwegen heeft ontnomen.

ELSA LANCHESTER ALS HENRIETTA STILES

Elsa Lanchester verleent Henrietta een merkwaardige mengeling van komedie, ziekte en emotionele wreedheid. Henrietta beweert dat zij het beste met haar zoon voorheeft, maar behandelt hem als bezit. Zij spreekt over zijn tekortkomingen in aanwezigheid van anderen, organiseert zijn leven en verwacht dat hij de verloren maatschappelijke positie van de familie herstelt. Lanchester bezat een lange en beroemde carrière. Haar meest iconische rol was het titelpersonage in Bride of Frankenstein uit 1935, waarin zij zowel Mary Shelley als de bruid van het monster speelde. Ze verscheen ook in The Private Life of Henry VIII, Witness for the Prosecution, Bell, Book and Candle en Mary Poppins. Voor Come to the Stable en Witness for the Prosecution werd ze voor een Oscar genomineerd. Haar aanwezigheid geeft Willard een verbinding met de klassieke Amerikaanse horrorfilm, hoewel Henrietta volledig menselijk en zonder bovennatuurlijke eigenschappen blijft.

SONDRA LOCKE ALS JOAN

Sondra Locke speelt Joan, de tijdelijke secretaresse die Willard met geduld en mededogen benadert. Joan is belangrijk omdat zij bewijst dat Willard niet volledig tot eenzaamheid veroordeeld is. Zij biedt hem een echte menselijke relatie aan, maar hij kan zijn geheimen, achterdocht en behoefte aan controle niet loslaten. Locke was kort daarvoor doorgebroken met The Heart Is a Lonely Hunter uit 1968, waarvoor zij een Oscarnominatie en twee Golden Globe-nominaties ontving. Na Willard werd ze vooral bekend door films met Clint Eastwood, waaronder The Outlaw Josey Wales, The Gauntlet, Every Which Way but Loose en Sudden Impact. Later ging ze zelf regisseren, onder meer met Ratboy uit 1986. In Willard speelt ze ingetogen en warm, waardoor Joan niet enkel een conventionele geliefde wordt, maar de vertegenwoordiger van het normale leven dat Willard nog zou kunnen kiezen.

DE OVERIGE CAST

Michael Dante vertolkt Brandt, terwijl Jody Gilbert Charlotte Stassen speelt. William Hansen verschijnt als Barskin, John Myhers als Carlson en de ervaren Iers-Amerikaanse karakteracteur J. Pat O’Malley als Jonathan Farley. Joan Shawlee speelt Alice, Almira Sessions is Carrie Smith en Pauline Drake vertolkt Ida Stassen. Verder zijn Helen Spring te zien als mevrouw Becker, Alan Baxter als Walter Spencer, Sherri Presnell als mevrouw June Spencer en Lola Kendrick als mevrouw Martin. Ook de stommefilmactrice Minta Durfee Arbuckle, weduwe van komiek Roscoe “Fatty” Arbuckle, verschijnt als een van de feestgasten. Ernest Borgnine kreeg in de begin- en eindtitels een afzonderlijke erevermelding: “And Ernest Borgnine as Martin.” 

REGISSEUR DANIEL MANN

Daniel Mann, geboren als Daniel Chugerman in 1912, had een achtergrond in het theater en stond bekend als een echte acteursregisseur. Hij had al prestigieuze drama’s gemaakt als Come Back, Little Sheba, The Rose Tattoo, I’ll Cry Tomorrow, The Teahouse of the August Moon en BUtterfield 8. Hij werkte met sterren als Shirley Booth, Burt Lancaster, Anna Magnani, Susan Hayward, Marlon Brando en Elizabeth Taylor. Voor Willard was zijn ervaring met acteurs belangrijker dan spectaculaire horrotechnieken. Mann filmt het verhaal lange tijd als een beklemmend familiedrama. Het oude huis, de fabriek en de lege kantoren worden plaatsen waar Willard voortdurend wordt overheerst. De gruwel groeit uit zijn psychische toestand. Mann laat de kijker zelfs een zekere sympathie voor Willard voelen, waarna hij die sympathie steeds ongemakkelijker maakt zodra de jongeman zijn dieren doelbewust tegen mensen inzet. De regie is sober en relatief klassiek. Veel spanning ontstaat uit blikken, geluiden, gesloten deuren en de suggestie dat zich buiten het beeld nog honderden ratten bevinden. Mann begreep dat één rat nauwelijks angstaanjagend hoeft te zijn, maar dat een bewegende massa dieren een haast oncontroleerbare natuurkracht vormt. Hij overleed in 1991 na een carrière van tientallen bioscoop- en televisieproducties. Los Angeles Times

HET MAKEN VAN DE FILM

De werktitel was aanvankelijk Ratman’s Notebooks, zoals de oorspronkelijke roman. Voor de film werd gekozen voor de eenvoudigere titel Willard, waardoor alle aandacht naar de hoofdpersoon verschoof. Scenarist Gilbert A. Ralston behield het centrale idee van een geïsoleerde man die ratten leert beheersen, maar maakte van het materiaal een toegankelijke combinatie van psychologisch drama, zwarte humor en dierenhorror. Het moeilijkste onderdeel was het werken met de ratten. Dierentrainers Moe en Nora Di Sesso kochten volgens het persmateriaal aanvankelijk twaalf ratten in een dierenwinkel. Gedurende ongeveer een jaar fokten en trainden zij rond de vijfhonderd nakomelingen voor de productie. De rat die als Ben in de close-ups verscheen, beschikte over veertien vervangers met ongeveer dezelfde grootte en kleur. Zij konden worden ingezet wanneer een bepaalde handeling meerdere opnamen vereiste. Vertegenwoordigers van de plaatselijke afdeling van de ASPCA zouden tijdens de opnamen aanwezig zijn geweest om erop toe te zien dat de dieren niet werden mishandeld. Moe Di Sesso trainde uiteindelijk meer dan zeshonderd ratten voor Willard en het vervolg Ben. De dieren reageerden op voedsel, vaste routes en eenvoudige aanwijzingen. De illusie van een georganiseerd leger ontstond vervolgens door camerastandpunten, montage, geluidseffecten en het combineren van beelden van verschillende groepen. “Ben” ontving later een PATSY Award, een onderscheiding die destijds aan opvallende dierlijke film- en televisieprestaties werd toegekend. Variety Het grote huis van Willard was geen studiomaquette. Voor de buitenopnamen werd de oude Howard Verbeck-villa aan Lucerne Boulevard nabij Wilshire Boulevard in Los Angeles gebruikt. Het imposante huis was in 1908 gebouwd en vormde met zijn zware architectuur en verwilderde tuin de perfecte weerspiegeling van de familie Stiles: ooit welgesteld, maar nu opgesloten in verval en herinneringen. Robert B. Hauser verzorgde de fotografie. Hij gebruikt donkere interieurs, schaduwen en nauwe kaders om Willard letterlijk gevangen te laten lijken. Howard Hollander was verantwoordelijk voor de artdirection en Ralph S. Hurst voor de aankleding. De montage stond onder toezicht van Warren Low, een ervaren editor die viermaal voor een Oscar was genomineerd. Willard was zijn laatste film. Alex North componeerde en dirigeerde de muziek. North, bekend van onder meer A Streetcar Named Desire, Spartacus en Cleopatra, gaf de film een score die tegelijk melancholisch en onheilspellend klinkt. Daardoor wordt Willards eenzaamheid niet door de horror overschaduwd.

PUBLICITEIT EN SUCCES

De distributeur twijfelde aanvankelijk of de ratten wel centraal moesten staan in de reclame. Er werden daarom twee campagnes getest: één waarin de dieren duidelijk zichtbaar waren en één waarin ze nauwelijks werden getoond. Beide gebruikten de slagzin “The one movie you should not see alone”. Tijdens twee testvoorstellingen in Pennsylvania op 26 februari 1971 bracht de campagne mét ratten meer geld op. Vanaf dat ogenblik werden Ben en het rattenleger het voornaamste verkoopargument. De affiches met Ben alleen of op Willards schouder werden later gezochte verzamelobjecten. De keuze bleek commercieel verstandig. Willard groeide uit tot een van de grote kassuccessen van 1971. Volgens toenmalige berichtgeving had de film in de eerste vier maanden al ruim twaalf miljoen dollar opgebracht. Het succes leidde rechtstreeks tot Ben uit 1972, geregisseerd door Phil Karlson. Die film maakte van de zwarte rat het titelpersonage en kreeg een beroemd titellied, gezongen door de jonge Michael Jackson. De kritieken waren verdeeld. Sommige recensenten vonden de film te traag of minder angstaanjagend dan de reclame beloofde. Anderen prezen juist de combinatie van psychologisch drama, macabere humor en dierlijke dreiging. Dat verschil in beoordeling bestaat nog steeds: wie uitsluitend een snelle monsterfilm verwacht, kan het eerste deel beheerst vinden; wie aandacht heeft voor Willards vernedering en geestelijke aftakeling, ontdekt een veel donkerder tragedie.

BETEKENIS EN NALATENSCHAP

Willard verscheen in een periode waarin de Amerikaanse horrorfilm begon te verschuiven van gotische kastelen en bovennatuurlijke monsters naar alledaagse omgevingen. Het kwaad bevond zich voortaan in huizen, bedrijven en ontwrichte gezinnen. De film loopt daarmee vooruit op de golf van dierenhorror uit de jaren zeventig, waartoe later onder meer Frogs, Bug, Squirm en The Food of the Gods zouden behoren. Toch blijven de ratten vooral een spiegel van Willard. Ze geven hem kameraadschap wanneer mensen hem afwijzen, gehoorzamen wanneer hij zich machteloos voelt en vernietigen hem wanneer hij hen als bezit behandelt. Socrates staat voor de vriend die hij had kunnen zijn; Ben voor de tiran die hij uiteindelijk zelf wordt. Daardoor is Willard niet alleen een film over angst voor ratten, maar over een eenzame man die zijn behoefte aan liefde laat veranderen in een verlangen naar absolute controle. In 2003 verscheen een nieuwe verfilming met Crispin Glover als Willard. Die versie is donkerder en grotesker, maar de film uit 1971 blijft bijzonder door Bruce Davisons kwetsbare vertolking, de aanwezigheid van honderden werkelijk gefilmde ratten en Daniel Manns nadruk op menselijke vernedering. Meer dan een halve eeuw later bezit de film nog altijd zijn ongemakkelijke kracht: men vreest niet alleen wat de ratten zullen doen, maar ook wat een voortdurend vernederd mens hen uiteindelijk zal bevelen.

CINEMA TRIOS IN GENK 1980

Remastered Een avond naar de film, aan de hand van een programma uit 1980 Een bioscoopprogramma kan een hele tijd terugbrengen. Op deze bewa...