Willard uit 1971 is veel meer dan een eenvoudige griezelfilm over moordlustige ratten. Achter de sensationele affiches en de dreigende reclame schuilt een somber psychologisch drama over een jonge man die wordt vernederd, verstikt en langzaam naar geweld wordt gedreven. Regisseur Daniel Mann bouwde de film niet op als een voortdurend bloedbad, maar als een tragische karakterstudie. De ratten zijn aanvankelijk geen monsters: zij zijn de enige levende wezens bij wie Willard Stiles zich aanvaard en machtig voelt. Pas wanneer zijn onderdrukte woede groeit, veranderen ze in een wapen. De Amerikaanse productie werd geregisseerd door Daniel Mann, geschreven door Gilbert A. Ralston en gebaseerd op de roman Ratman’s Notebooks van de Noord-Ierse schrijver Stephen Gilbert uit 1968. Mort Briskin trad op als producent en Charles A. Pratt als uitvoerend producent. De film werd gemaakt door Bing Crosby Productions, al was Bing Crosby zelf toen niet meer bij het bedrijf betrokken. Het was de eerste bioscoopfilm van de maatschappij sinds Cox Broadcasting het productiehuis in 1968 had overgenomen. De distributie gebeurde door Cinerama Releasing Corporation. De film duurt ongeveer 95 minuten, werd in DeLuxe-kleur opgenomen en kreeg in Amerika de toenmalige classificatie GP. De wereldpremière vond plaats op 10 juni 1971 in Atlanta; de opening in New York volgde op 18 juni. De opnamen waren al tussen midden juli en eind augustus 1970 uitgevoerd.
HET VERHAAL
Willard Stiles is een verlegen en eenzame jongeman die samen met zijn zieke, overheersende moeder in een groot maar vervallen huis woont. Op zijn werk wordt hij voortdurend vernederd door Al Martin, de harde zakenman die na de dood van Willards vader de controle over het familiebedrijf heeft overgenomen. Willard voelt zich nergens gewaardeerd en heeft nauwelijks iemand met wie hij kan praten. In de verwilderde tuin ontdekt hij een groep ratten. In plaats van de dieren te verdelgen, begint hij ze heimelijk te voeren en te trainen. Vooral de vriendelijke witte rat Socrates en de grote zwarte rat Ben krijgen een bijzondere plaats in zijn leven. De ratten geven Willard het gezelschap en het gevoel van macht dat hij bij mensen nooit heeft gekend. Wanneer de vriendelijke secretaresse Joan belangstelling voor hem toont, lijkt er voor Willard eindelijk een kans op een normaal leven te ontstaan. Maar zijn problemen met zijn moeder, zijn werkgever en het dreigende verlies van zijn ouderlijke huis worden steeds groter. Langzaam ontdekt hij dat zijn groeiende rattenleger niet alleen vrienden kan zijn, maar ook gebruikt kan worden om angst te zaaien en oude vernederingen te vergelden. Wat begint als een ontroerende band tussen een eenzame man en enkele dieren, verandert geleidelijk in een duister en beklemmend verhaal over onderdrukte woede, wraak en een macht die steeds moeilijker onder controle te houden is.
BRUCE DAVISON ALS WILLARD STILES
Bruce Davison draagt vrijwel de volledige film. Hij was nog een jonge acteur en had kort daarvoor zijn filmdebuut gemaakt in Last Summer uit 1969. In Willard vermijdt hij een overdreven “krankzinnige” vertolking. Zijn Willard is aanvankelijk beleefd, gespannen en bijna kinderlijk. Hij kijkt vaak weg, spreekt aarzelend en maakt zich lichamelijk klein tegenover zijn moeder en zijn werkgever. Daardoor voelt zijn latere geweld niet als een plotselinge verandering, maar als de ontsporing van iemand die zijn vernederingen jarenlang heeft opgekropt. Davison moest tegelijk geloofwaardig samenwerken met levende ratten. Zijn tedere scènes met Socrates zijn essentieel: als de band tussen mens en dier niet overtuigend was geweest, zou de tragiek van Socrates’ dood nauwelijks werken. Davison toont bovendien een belangrijk verschil in zijn omgang met Socrates en Ben. Tegen Socrates spreekt hij als tegen een vriend; tegenover Ben gedraagt hij zich steeds meer als een bevelhebber. De film werd een belangrijke vroege hoofdrol in Davisons lange loopbaan. Later speelde hij onder meer in The Boys in the Band, Longtime Companion, X-Men en talloze televisieproducties. Voor Longtime Companion uit 1989 ontving hij een Oscarnominatie als beste mannelijke bijrol. In de remake van Willard uit 2003 keerde hij op symbolische wijze terug: een foto van Davison werd gebruikt als afbeelding van Willards overleden vader.
ERNEST BORGNINE ALS AL MARTIN
Ernest Borgnine speelt Al Martin als een luidruchtige, zelfverzekerde bullebak. Martin is geen subtiele tegenstander: hij geniet zichtbaar van zijn overwicht en behandelt Willard alsof deze geen eigenwaarde bezit. Borgnines krachtige gestalte, brede gezicht en harde stem vormen een sterk contrast met Davisons tengere en nerveuze verschijning. Borgnine was toen al een van de bekendste acteurs uit de Amerikaanse filmwereld. Hij had na talrijke rollen als schurk en militair in 1955 de Oscar voor beste acteur gewonnen voor Marty, waarin hij juist een zachte, eenzame slager vertolkte. Verder was hij bekend uit films als From Here to Eternity, The Vikings, The Flight of the Phoenix, The Dirty Dozen en later The Poseidon Adventure. In Willard gebruikt hij zijn imposante uitstraling om van Martin de menselijke bron van de dreiging te maken. De ratten worden pas echt gevaarlijk nadat de mens Willard alle andere uitwegen heeft ontnomen.
ELSA LANCHESTER ALS HENRIETTA STILES
Elsa Lanchester verleent Henrietta een merkwaardige mengeling van komedie, ziekte en emotionele wreedheid. Henrietta beweert dat zij het beste met haar zoon voorheeft, maar behandelt hem als bezit. Zij spreekt over zijn tekortkomingen in aanwezigheid van anderen, organiseert zijn leven en verwacht dat hij de verloren maatschappelijke positie van de familie herstelt. Lanchester bezat een lange en beroemde carrière. Haar meest iconische rol was het titelpersonage in Bride of Frankenstein uit 1935, waarin zij zowel Mary Shelley als de bruid van het monster speelde. Ze verscheen ook in The Private Life of Henry VIII, Witness for the Prosecution, Bell, Book and Candle en Mary Poppins. Voor Come to the Stable en Witness for the Prosecution werd ze voor een Oscar genomineerd. Haar aanwezigheid geeft Willard een verbinding met de klassieke Amerikaanse horrorfilm, hoewel Henrietta volledig menselijk en zonder bovennatuurlijke eigenschappen blijft.
SONDRA LOCKE ALS JOAN
Sondra Locke speelt Joan, de tijdelijke secretaresse die Willard met geduld en mededogen benadert. Joan is belangrijk omdat zij bewijst dat Willard niet volledig tot eenzaamheid veroordeeld is. Zij biedt hem een echte menselijke relatie aan, maar hij kan zijn geheimen, achterdocht en behoefte aan controle niet loslaten. Locke was kort daarvoor doorgebroken met The Heart Is a Lonely Hunter uit 1968, waarvoor zij een Oscarnominatie en twee Golden Globe-nominaties ontving. Na Willard werd ze vooral bekend door films met Clint Eastwood, waaronder The Outlaw Josey Wales, The Gauntlet, Every Which Way but Loose en Sudden Impact. Later ging ze zelf regisseren, onder meer met Ratboy uit 1986. In Willard speelt ze ingetogen en warm, waardoor Joan niet enkel een conventionele geliefde wordt, maar de vertegenwoordiger van het normale leven dat Willard nog zou kunnen kiezen.
DE OVERIGE CAST
Michael Dante vertolkt Brandt, terwijl Jody Gilbert Charlotte Stassen speelt. William Hansen verschijnt als Barskin, John Myhers als Carlson en de ervaren Iers-Amerikaanse karakteracteur J. Pat O’Malley als Jonathan Farley. Joan Shawlee speelt Alice, Almira Sessions is Carrie Smith en Pauline Drake vertolkt Ida Stassen. Verder zijn Helen Spring te zien als mevrouw Becker, Alan Baxter als Walter Spencer, Sherri Presnell als mevrouw June Spencer en Lola Kendrick als mevrouw Martin. Ook de stommefilmactrice Minta Durfee Arbuckle, weduwe van komiek Roscoe “Fatty” Arbuckle, verschijnt als een van de feestgasten. Ernest Borgnine kreeg in de begin- en eindtitels een afzonderlijke erevermelding: “And Ernest Borgnine as Martin.”
REGISSEUR DANIEL MANN
Daniel Mann, geboren als Daniel Chugerman in 1912, had een achtergrond in het theater en stond bekend als een echte acteursregisseur. Hij had al prestigieuze drama’s gemaakt als Come Back, Little Sheba, The Rose Tattoo, I’ll Cry Tomorrow, The Teahouse of the August Moon en BUtterfield 8. Hij werkte met sterren als Shirley Booth, Burt Lancaster, Anna Magnani, Susan Hayward, Marlon Brando en Elizabeth Taylor. Voor Willard was zijn ervaring met acteurs belangrijker dan spectaculaire horrotechnieken. Mann filmt het verhaal lange tijd als een beklemmend familiedrama. Het oude huis, de fabriek en de lege kantoren worden plaatsen waar Willard voortdurend wordt overheerst. De gruwel groeit uit zijn psychische toestand. Mann laat de kijker zelfs een zekere sympathie voor Willard voelen, waarna hij die sympathie steeds ongemakkelijker maakt zodra de jongeman zijn dieren doelbewust tegen mensen inzet. De regie is sober en relatief klassiek. Veel spanning ontstaat uit blikken, geluiden, gesloten deuren en de suggestie dat zich buiten het beeld nog honderden ratten bevinden. Mann begreep dat één rat nauwelijks angstaanjagend hoeft te zijn, maar dat een bewegende massa dieren een haast oncontroleerbare natuurkracht vormt. Hij overleed in 1991 na een carrière van tientallen bioscoop- en televisieproducties. Los Angeles Times
HET MAKEN VAN DE FILM
De werktitel was aanvankelijk Ratman’s Notebooks, zoals de oorspronkelijke roman. Voor de film werd gekozen voor de eenvoudigere titel Willard, waardoor alle aandacht naar de hoofdpersoon verschoof. Scenarist Gilbert A. Ralston behield het centrale idee van een geïsoleerde man die ratten leert beheersen, maar maakte van het materiaal een toegankelijke combinatie van psychologisch drama, zwarte humor en dierenhorror. Het moeilijkste onderdeel was het werken met de ratten. Dierentrainers Moe en Nora Di Sesso kochten volgens het persmateriaal aanvankelijk twaalf ratten in een dierenwinkel. Gedurende ongeveer een jaar fokten en trainden zij rond de vijfhonderd nakomelingen voor de productie. De rat die als Ben in de close-ups verscheen, beschikte over veertien vervangers met ongeveer dezelfde grootte en kleur. Zij konden worden ingezet wanneer een bepaalde handeling meerdere opnamen vereiste. Vertegenwoordigers van de plaatselijke afdeling van de ASPCA zouden tijdens de opnamen aanwezig zijn geweest om erop toe te zien dat de dieren niet werden mishandeld. Moe Di Sesso trainde uiteindelijk meer dan zeshonderd ratten voor Willard en het vervolg Ben. De dieren reageerden op voedsel, vaste routes en eenvoudige aanwijzingen. De illusie van een georganiseerd leger ontstond vervolgens door camerastandpunten, montage, geluidseffecten en het combineren van beelden van verschillende groepen. “Ben” ontving later een PATSY Award, een onderscheiding die destijds aan opvallende dierlijke film- en televisieprestaties werd toegekend. Variety Het grote huis van Willard was geen studiomaquette. Voor de buitenopnamen werd de oude Howard Verbeck-villa aan Lucerne Boulevard nabij Wilshire Boulevard in Los Angeles gebruikt. Het imposante huis was in 1908 gebouwd en vormde met zijn zware architectuur en verwilderde tuin de perfecte weerspiegeling van de familie Stiles: ooit welgesteld, maar nu opgesloten in verval en herinneringen. Robert B. Hauser verzorgde de fotografie. Hij gebruikt donkere interieurs, schaduwen en nauwe kaders om Willard letterlijk gevangen te laten lijken. Howard Hollander was verantwoordelijk voor de artdirection en Ralph S. Hurst voor de aankleding. De montage stond onder toezicht van Warren Low, een ervaren editor die viermaal voor een Oscar was genomineerd. Willard was zijn laatste film. Alex North componeerde en dirigeerde de muziek. North, bekend van onder meer A Streetcar Named Desire, Spartacus en Cleopatra, gaf de film een score die tegelijk melancholisch en onheilspellend klinkt. Daardoor wordt Willards eenzaamheid niet door de horror overschaduwd.
PUBLICITEIT EN SUCCES
De distributeur twijfelde aanvankelijk of de ratten wel centraal moesten staan in de reclame. Er werden daarom twee campagnes getest: één waarin de dieren duidelijk zichtbaar waren en één waarin ze nauwelijks werden getoond. Beide gebruikten de slagzin “The one movie you should not see alone”. Tijdens twee testvoorstellingen in Pennsylvania op 26 februari 1971 bracht de campagne mét ratten meer geld op. Vanaf dat ogenblik werden Ben en het rattenleger het voornaamste verkoopargument. De affiches met Ben alleen of op Willards schouder werden later gezochte verzamelobjecten. De keuze bleek commercieel verstandig. Willard groeide uit tot een van de grote kassuccessen van 1971. Volgens toenmalige berichtgeving had de film in de eerste vier maanden al ruim twaalf miljoen dollar opgebracht. Het succes leidde rechtstreeks tot Ben uit 1972, geregisseerd door Phil Karlson. Die film maakte van de zwarte rat het titelpersonage en kreeg een beroemd titellied, gezongen door de jonge Michael Jackson. De kritieken waren verdeeld. Sommige recensenten vonden de film te traag of minder angstaanjagend dan de reclame beloofde. Anderen prezen juist de combinatie van psychologisch drama, macabere humor en dierlijke dreiging. Dat verschil in beoordeling bestaat nog steeds: wie uitsluitend een snelle monsterfilm verwacht, kan het eerste deel beheerst vinden; wie aandacht heeft voor Willards vernedering en geestelijke aftakeling, ontdekt een veel donkerder tragedie.
BETEKENIS EN NALATENSCHAP
Willard verscheen in een periode waarin de Amerikaanse horrorfilm begon te verschuiven van gotische kastelen en bovennatuurlijke monsters naar alledaagse omgevingen. Het kwaad bevond zich voortaan in huizen, bedrijven en ontwrichte gezinnen. De film loopt daarmee vooruit op de golf van dierenhorror uit de jaren zeventig, waartoe later onder meer Frogs, Bug, Squirm en The Food of the Gods zouden behoren. Toch blijven de ratten vooral een spiegel van Willard. Ze geven hem kameraadschap wanneer mensen hem afwijzen, gehoorzamen wanneer hij zich machteloos voelt en vernietigen hem wanneer hij hen als bezit behandelt. Socrates staat voor de vriend die hij had kunnen zijn; Ben voor de tiran die hij uiteindelijk zelf wordt. Daardoor is Willard niet alleen een film over angst voor ratten, maar over een eenzame man die zijn behoefte aan liefde laat veranderen in een verlangen naar absolute controle. In 2003 verscheen een nieuwe verfilming met Crispin Glover als Willard. Die versie is donkerder en grotesker, maar de film uit 1971 blijft bijzonder door Bruce Davisons kwetsbare vertolking, de aanwezigheid van honderden werkelijk gefilmde ratten en Daniel Manns nadruk op menselijke vernedering. Meer dan een halve eeuw later bezit de film nog altijd zijn ongemakkelijke kracht: men vreest niet alleen wat de ratten zullen doen, maar ook wat een voortdurend vernederd mens hen uiteindelijk zal bevelen.


Geen opmerkingen:
Een reactie posten