zaterdag 5 september 2026

CONQUEST OF THE PLANET OF THE APES 1972

VHS COVER UPDATED


2 Posters ontworpen door Jp

DE GEBOORTE VAN EEN OPSTAND

Met Conquest of the Planet of the Apes bereikte de oorspronkelijke apenreeks in 1972 haar donkerste en meest politiek geladen hoofdstuk. De vierde film uit de serie is geen klassiek avontuur op een verre planeet, maar een grimmige toekomstvertelling over slavernij, onderdrukking en verzet. Regisseur J. Lee Thompson veranderde een beperkt sciencefictionbudget in een beklemmende wereld van politiecontrole, harde betonarchitectuur en groeiende maatschappelijke onrust. Centraal staat Caesar, krachtig vertolkt door Roddy McDowall.

Het verhaal

De film speelt zich af in 1991, twintig jaar na de gebeurtenissen uit Escape from the Planet of the Apes. Een mysterieuze ziekte heeft alle honden en katten uitgeroeid. Mensen zijn daarom apen als huisdieren gaan houden. Al snel ontdekt men dat chimpansees, gorilla’s en orang-oetans sterk, intelligent en gemakkelijk af te richten zijn. Wat begint als gezelschap, verandert geleidelijk in georganiseerde uitbuiting. Apen worden ingevoerd, verkocht en in speciale opleidingscentra getraind om huishoudelijk werk te verrichten. Ze dragen boodschappen, poetsen schoenen, bedienen mensen en voeren allerlei zware of vernederende taken uit. Wie niet snel genoeg gehoorzaamt, wordt hardhandig gestraft. Tussen deze apen bevindt zich Milo, het kind van de intelligente chimpansees Cornelius en Zira. Circuseigenaar Armando heeft hem jarenlang beschermd en voor de buitenwereld verborgen gehouden. Milo kan denken en spreken als een mens, maar moet zijn uitzonderlijke vermogens geheimhouden. Wanneer hij samen met Armando een moderne stad bezoekt, wordt hij geconfronteerd met de wrede behandeling van zijn soortgenoten. De autoriteiten worden geleid door de autoritaire gouverneur Breck, die al lange tijd vreest dat er ergens een uitzonderlijk intelligente aap leeft. Milo raakt van Armando gescheiden en probeert zich tussen de andere apen te verbergen. Daar krijgt hij de naam Caesar. Caesar maakt van dichtbij kennis met het harde bestaan van de dienende apen. Terwijl hij uiterlijk gehoorzaam blijft, observeert hij zorgvuldig de mensen, hun wapens, hun zwakke plekken en de manier waarop zij de stad controleren. Langzaam groeit het besef dat de bestaande toestand niet eeuwig kan blijven voortbestaan. Meer verklappen zou de belangrijkste ontwikkelingen van de film bederven.

Roddy McDowall als Caesar

Roddy McDowall draagt een groot deel van de film. In Planet of the Apes uit 1968 en Escape from the Planet of the Apes speelde hij de vriendelijke chimpanseewetenschapper Cornelius. In Conquest vertolkte hij diens zoon Caesar, een veel donkerder, lichamelijker en emotioneler personage. Het was McDowalls derde optreden in de filmreeks. Later zou hij opnieuw Caesar spelen in Battle for the Planet of the Apes en Galen vertolken in de televisieserie uit 1974. McDowall moest een groot deel van zijn rol zonder gesproken tekst spelen. Hij maakt Caesars gedachten zichtbaar door zijn ogen, houding en bewegingen. In het begin houdt Caesar zich klein en voorzichtig. Hij kijkt voortdurend om zich heen en probeert vooral niet op te vallen. Naarmate zijn zelfvertrouwen groeit, verandert zijn lichaamstaal merkbaar. De dikke prothesemake-up beperkte de beweeglijkheid van McDowalls gezicht. Daarom waren kleine oogbewegingen, een lichte verandering in zijn houding en de manier waarop hij zijn hoofd draaide bijzonder belangrijk. McDowall slaagde erin om door de latex heen intelligentie, angst, verdriet en ingehouden woede zichtbaar te maken. De acteur werd in 1928 in Londen geboren en was al als kind beroemd geworden door films als How Green Was My Valley en Lassie Come Home. Later ontwikkelde hij zich tot een veelzijdige karakteracteur. Toch bleef zijn naam vooral verbonden met Planet of the Apes. Zijn vertolkingen bewezen dat de apenrollen geen technische curiositeiten waren, maar volwaardige dramatische prestaties.

Don Murray als gouverneur Breck

Don Murray speelt gouverneur Breck, het menselijke gezicht van het autoritaire systeem. Breck is geen luidruchtige karikatuur, maar een beheerste bestuurder die onderdrukking als een noodzakelijke maatregel beschouwt. Hij gelooft dat intelligente apen uiteindelijk een bedreiging voor de mensheid kunnen vormen en gebruikt die angst om steeds strengere controles te rechtvaardigen. Murray stelde zelf voor om Breck een zwarte coltrui te laten dragen. Voor zijn harde, autoritaire manier van spreken vertaalde hij tijdens de voorbereiding zijn dialogen naar het Duits. Zo probeerde hij een streng, bijna nazistisch ritme in zijn stem en optreden te vinden. De donkere kleding van Breck en zijn medewerkers contrasteert bewust met de gekleurde werkkleding van de apen. Murray was reeds een gerespecteerd acteur. Voor zijn filmdebuut tegenover Marilyn Monroe in Bus Stop uit 1956 ontving hij een Oscarnominatie. Hij speelde later onder meer in A Hatful of Rain en het politieke drama Advise & Consent. In Conquest geeft hij Breck een mengeling van zelfbeheersing, achterdocht en fanatisme. Daardoor blijft het personage geloofwaardig, hoe hard zijn optreden ook wordt.

Ricardo Montalbán als Armando

Ricardo Montalbán keerde terug als Armando, de warme circuseigenaar die Caesar heeft grootgebracht. Armando vertegenwoordigt de menselijke goedheid die in Brecks kille samenleving steeds zeldzamer wordt. Hij behandelt Caesar niet als bezit, maar als een eigen zoon. Montalbán geeft het personage waardigheid, zachtheid en moed. Zijn scènes met McDowall bezorgen de film haar emotionele hart. De genegenheid tussen Armando en Caesar is onmiddellijk voelbaar, ook wanneer Caesar zelf niets mag zeggen. De in Mexico geboren Montalbán had een lange loopbaan in Hollywood, maar kreeg vooral tijdens zijn vroege carrière vaak stereotiepe rollen aangeboden. Later werd hij wereldberoemd als Khan in Star Trek II: The Wrath of Khan en als de mysterieuze Mr. Roarke in de televisieserie Fantasy Island.

Natalie Trundy als Lisa

Natalie Trundy speelt Lisa, een vrouwelijke chimpansee die in het opleidingscentrum terechtkomt. Haar personage spreekt nauwelijks en wordt vooral door houding en gezichtsuitdrukking uitgewerkt. Lisa zorgt voor enkele van de rustigere, meer menselijke momenten binnen de harde wereld van de film. Trundy was de echtgenote van producent Arthur P. Jacobs en verscheen in vier films van de oorspronkelijke reeks. In Beneath the Planet of the Apes speelde zij de menselijke mutant Albina, in Escape from the Planet of the Apes de arts Stephanie Branton en in Conquest en Battle de chimpansee Lisa. Hoewel haar rol kleiner is dan die van Caesar, geeft zij de apengemeenschap een zachtere kant. Lisa is niet enkel een slachtoffer van het systeem, maar ook een stille getuige van de veranderingen die onder de apen beginnen te leven.

Hari Rhodes als MacDonald

Hari Rhodes vertolkt MacDonald, de assistent van gouverneur Breck. Hij is het morele geweten binnen het stadsbestuur. MacDonald begrijpt eerder dan zijn collega’s dat de behandeling van de apen zowel onmenselijk als gevaarlijk is. Als zwarte man in een autoritair systeem herkent hij de historische kenmerken van slavernij en rassendiscriminatie. De film maakt deze parallel duidelijk zonder dat MacDonald enkel als symbool wordt gebruikt. Rhodes geeft hem intelligentie, waardigheid en beheerste kracht. Rhodes was een ervaren televisie- en filmacteur, bekend uit producties als A Raisin in the Sun, Shock Corridor en Daktari. Zijn aanwezigheid geeft de politieke betekenis van Conquest extra gewicht.

Regisseur J. Lee Thompson

De Britse regisseur J. Lee Thompson was een ervaren vakman met een sterk gevoel voor spanning, actie en menselijk conflict. Hij had films geregisseerd als Woman in a Dressing Gown, Ice Cold in Alex, Tiger Bay, The Guns of Navarone en de oorspronkelijke Cape Fear. Voor The Guns of Navarone ontving hij een Oscarnominatie voor beste regie. Thompson was reeds betrokken geweest bij de ontwikkeling van de eerste Planet of the Apes, maar kon die film door andere verplichtingen niet regisseren. Hij bleef belangstelling houden voor de reeks en was uiteindelijk beschikbaar voor het vierde en vijfde deel. Zijn loopbaan en band met de serie worden beschreven door Senses of Cinema. Voor Conquest koos Thompson voor de stijl van een politieke thriller. Hij gebruikte handcamera’s, abrupte montage, rook, zoeklichten en grote groepen mensen en apen. Sommige scènes doen bewust denken aan televisiebeelden van rellen, politieoptredens en straatgevechten uit de jaren zestig en vroege jaren zeventig. De moderne stad wordt voorgesteld als een gecontroleerde samenleving waarin vrijwel alles door bewakers, camera’s en computers wordt gevolgd. Thompson toont weinig natuur of huiselijke warmte. Beton, glas, staal en kunstlicht overheersen. De omgeving is modern, maar tegelijk kil en onmenselijk.

Paul Dehn en het scenario

Het scenario werd geschreven door Paul Dehn, die eveneens nauw betrokken was bij Beneath the Planet of the Apes en Escape from the Planet of the Apes. Hij bouwde voort op de tijdcirkel die in de vorige film was ontstaan. Dehn gebruikte het verhaal bewust als politieke allegorie. De onderdrukte apen verwijzen naar slavernij, kolonialisme, rassenscheiding en de uitbuiting van goedkope arbeidskrachten. De film verscheen kort na een periode van hevige sociale spanningen in de Verenigde Staten: de burgerrechtenstrijd, protesten tegen de Vietnamoorlog, studentenopstanden en gewelddadige confrontaties met de politie lagen nog vers in het geheugen. Het scenario stelt een ongemakkelijke vraag: hoelang kan een onderdrukte groep vreedzaam blijven wanneer iedere vorm van vrijheid wordt afgenomen? De film geeft daarop geen eenvoudig of geruststellend antwoord. De wetenschappelijke logica blijft ondergeschikt aan de politieke boodschap. De snelle ontwikkeling van de apen wordt slechts gedeeltelijk verklaard. Conquest werkt daardoor beter als een tragische toekomstmythe dan als een exacte wetenschappelijke voorspelling.

Het maken van de film

Producent Arthur P. Jacobs moest werken met een budget van ongeveer 1,7 miljoen dollar, aanzienlijk minder dan dat van de oorspronkelijke film. Toch wist het team de productie groter te laten lijken dan zij werkelijk was. De film bracht uiteindelijk een veelvoud van zijn productiekosten op. De belangrijkste opnamen vonden plaats in Century City in Los Angeles, een modern gebouwencomplex dat vroeger deel uitmaakte van het terrein van 20th Century-Fox. De betonnen pleinen, loopbruggen, parkeergarages en glazen gevels konden zonder omvangrijke verbouwingen doorgaan voor een futuristische stad. Ook de University of California in Irvine werd als locatie gebruikt. De moderne architectuur hielp om een geloofwaardige toekomstwereld te bouwen zonder dat de studio complete stadsdecors moest oprichten. Artdirector Philip Jefferies en setdecorateur Norman Rockett vulden de bestaande gebouwen aan met controleposten, computers, kooien, trainingsmateriaal en overheidskantoren. Materiaal uit eerdere producties van televisieproducent Irwin Allen werd hergebruikt, waaronder apparatuur en kleding uit Voyage to the Bottom of the Sea en The Time Tunnel. Dat was een slimme manier om het beperkte budget maximaal te benutten.

De fotografie en de muziek

Cameraman Bruce Surtees, later bekend door zijn werk aan onder meer Dirty Harry en The Outlaw Josey Wales, fotografeerde de stad in harde, donkere en vaak grauwe tinten. Zijn beelden benadrukken de rechte lijnen van de architectuur en de anonimiteit van de mensenmassa. Conquest was de enige film uit de oorspronkelijke apenreeks die werd opgenomen in Todd-AO 35, met Arriflexcamera’s en Zeiss-objectieven. De fotografie heeft daardoor een ander karakter dan de eerdere delen, die voornamelijk met Panavisionapparatuur werden gemaakt. De muziek werd gecomponeerd door jazzmuzikant Tom Scott. Hij gebruikte onrustige ritmes, slagwerk, koperblazers en scherpe muzikale accenten. De muziek klinkt niet als een traditionele heldhaftige avonturenpartituur, maar als de begeleiding van een samenleving die voortdurend onder spanning staat.

Make-up en apenbewegingen

De apenmake-up bouwde voort op het baanbrekende werk dat John Chambers voor de eerste film had ontwikkeld. Chambers ontving daarvoor een ere-Oscar. De gezichten van de hoofdrolspelers bestonden uit verschillende prothesestukken die op voorhoofd, neus, wangen, mond en kin werden aangebracht. Daarna volgden beschildering, pruiken, oren en aangepaste gebitsstukken. De acteurs zaten dagelijks lange tijd in de make-upstoel. Eten, drinken en spreken waren door de prothesen moeilijker. De lijm, warmte en zware pruiken maakten lange draaidagen bijzonder vermoeiend. Omdat Conquest grote groepen apen nodig had, konden niet alle figuranten dezelfde verfijnde make-up krijgen als McDowall, Trundy en de belangrijkste spelers. Achtergrondfiguren droegen soms eenvoudigere rubberen maskers. In snelle groepsscènes valt dat nauwelijks op, maar in enkele close-ups is het kwaliteitsverschil zichtbaar. De vertolkers leerden bovendien bewegen als verschillende apensoorten. Chimpansees moesten leniger en nieuwsgieriger overkomen, gorilla’s zwaarder en krachtiger en orang-oetans bedachtzamer. Roddy McDowall had door zijn eerdere films zoveel ervaring met de make-up en lichaamstaal dat hij als voorbeeld voor andere spelers kon dienen.

Een controversiële montage

Tijdens de productie werd een bijzonder harde versie van de film samengesteld. Na een voorvertoning in Phoenix op 1 juni 1972 reageerde het publiek sterk op het geweld en de sombere toon. De studio vreesde dat bepaalde scènes de gewenste leeftijdskeuring en commerciële kansen zouden schaden. Omdat er nauwelijks geld beschikbaar was voor nieuwe opnamen, moesten Thompson en zijn editors bestaande beelden anders monteren. Roddy McDowall nam aanvullende dialogen op en verschillende fragmenten werden ingekort, herhaald of achterstevoren afgespeeld. Daardoor bestaan er vandaag twee belangrijke versies: de oorspronkelijke, hardere montage en de aangepaste bioscoopversie. De uitgebreide versie bevat gewelddadiger materiaal en heeft een somberdere betekenis. Wie de film voor het eerst bekijkt, kan het beste beginnen met de gewone bioscoopversie en pas later de uitgebreidere versie vergelijken.

Ontvangst en nalatenschap

Conquest of the Planet of the Apes ging in juni 1972 in première. De recensies waren verdeeld. Sommige critici vonden het budget zichtbaar beperkt en de politieke symboliek te nadrukkelijk. Anderen waardeerden de energie van Thompsons regie, de beklemmende sfeer en de krachtige vertolking van Roddy McDowall. De film kreeg in de Verenigde Staten een PG-keuring en duurt, afhankelijk van de gebruikte versie, ongeveer 86 tot 91 minuten. AFI Catalog In latere jaren groeide Conquest uit tot een van de meest gewaardeerde vervolgdelen van de oorspronkelijke reeks. De film bleek bovendien bijzonder invloedrijk. Rise of the Planet of the Apes uit 2011 gebruikt opnieuw verschillende basiselementen: een intelligente chimpansee met de naam Caesar, mishandelde apen, een streng opleidingscentrum en een groeiend conflict tussen mens en aap. Conquest of the Planet of the Apes is uiteindelijk veel meer dan een goedkope vierde aflevering. Het is een compacte, verbeten en verrassend politieke sciencefictionfilm. Roddy McDowall geeft Caesar een overtuigende ziel, Don Murray verleent het autoritaire gezag een ijzingwekkend gezicht en J. Lee Thompson maakt van moderne betonarchitectuur een gevangenis zonder zichtbare muren. De film waarschuwt dat een samenleving die levende wezens tot bezit en goedkope arbeidskrachten reduceert, vroeg of laat geconfronteerd zal worden met de gevolgen van haar eigen wreedheid.

Geen opmerkingen:

Een reactie posten

CINEMA TRIOS IN GENK 1980

Remastered Een avond naar de film, aan de hand van een programma uit 1980 Een bioscoopprogramma kan een hele tijd terugbrengen. Op deze bewa...