maandag 7 september 2026

WITCHFINDER GENERAL (1968)

Ontworpen door Jp

Er zijn horrorfilms die hun publiek proberen te laten schrikken met monsters, spoken en donkere kastelen. Witchfinder General doet iets veel verontrustenders. De film toont hoe gewone mensen, aangespoord door angst, bijgeloof en machtsmisbruik, zelf tot monsters kunnen worden. De film werd in 1967 opgenomen en ging op 19 mei 1968 in Groot-Brittannië in première. Het verhaal speelt zich af in 1645, tijdens de Engelse Burgeroorlog. Terwijl de legers van koning Charles I en het parlement tegenover elkaar staan, trekt de zelfverklaarde heksenjager Matthew Hopkins door East Anglia. Hij beweert in opdracht van het parlement te handelen, maar gebruikt de algemene chaos vooral om geld, macht en persoonlijke genoegdoening te verkrijgen. Tegenwoordig wordt Witchfinder General beschouwd als een van de belangrijkste Britse horrorfilms uit de jaren zestig en als een vroege voorloper van wat later “folk horror” zou worden genoemd. De film combineert het lieflijke Engelse landschap met foltering, vervolging en dood. Juist dat scherpe contrast maakt hem zo beklemmend. Het British Film Institute noemt de film een subversief meesterwerk over de macht van geloof en over het geweld dat verborgen kan liggen in ogenschijnlijk rustige dorpen en landschappen. British Film Institute

Het verhaal van Matthew Hopkins

Matthew Hopkins, gespeeld door Vincent Price, reist met zijn gewelddadige helper John Stearne van dorp naar dorp. Wanneer iemand van hekserij wordt beschuldigd, onderwerpen zij die persoon aan vernederende en wrede “proeven”. Bekentenissen worden afgedwongen en plaatselijke bestuurders moeten voor hun diensten betalen. Hopkins was geen officiële “Witchfinder General”. Die indrukwekkende titel kende hij zichzelf toe. De film is bovendien geen nauwkeurige biografie, maar een sterk gedramatiseerde vertelling die is gebaseerd op de gelijknamige roman van Ronald Bassett uit 1966. In het dorp Brandeston raken Hopkins en Stearne betrokken bij de vervolging van priester John Lowes. Zijn nicht Sara, gespeeld door Hilary Dwyer — later bekend als Hilary Heath — probeert haar oom te beschermen. Haar verloofde, de jonge parlementsoldaat Richard Marshall, is op dat ogenblik met het leger onderweg. Wanneer hij ontdekt wat Hopkins, Stearne en de dorpsbewoners hebben aangericht, verandert het verhaal in een sombere tocht van wraak. De film toont terecht dat Engelse slachtoffers van heksenvervolging doorgaans werden opgehangen. De bekende voorstelling van heksen die levend op een brandstapel worden verbrand, past vooral bij delen van het Europese vasteland. In Engeland was ophanging de gebruikelijke executiemethode voor iemand die wegens hekserij was veroordeeld. De film opent dan ook met een bijzonder aangrijpende tocht naar een galg op een zonnige heuvel. Het lieflijke landschap blijft onaangedaan terwijl een vrouw naar haar dood wordt gebracht.

Vincent Price als Matthew Hopkins

Vincent Price was al een wereldberoemde horroracteur toen hij de rol van Matthew Hopkins aanvaardde. Hij had grote successen gekend in films als House of Wax, House on Haunted Hill, The Fly, The Pit and the Pendulum, The Masque of the Red Death en The Abominable Dr. Phibes. Zijn rollen waren dikwijls theatraal en kleurrijk. Price beschikte over een prachtige stem, een elegante houding en een bijzonder gevoel voor zwarte humor. Matthew Hopkins vroeg echter om een heel andere vertolking. Hier mocht Price geen charmante, excentrieke griezel spelen. Hopkins moest kil, beheerst en bijna emotieloos zijn. Michael Reeves had aanvankelijk Donald Pleasence in gedachten voor de hoofdrol. De Amerikaanse medefinancier American International Pictures stond echter op Vincent Price, omdat zijn naam de film internationaal verkoopbaar maakte. Reeves was daar niet tevreden over en liet dat ook duidelijk merken. Volgens de later vaak vertelde anekdote wees Price erop dat hij al tientallen films had gemaakt en vroeg hij wat de piepjonge Reeves eigenlijk had gepresteerd. Reeves zou geantwoord hebben dat hij drie goede films had gemaakt. Of ieder woord precies zo is uitgesproken, valt moeilijk te bewijzen, maar het verhaal vat hun gespannen samenwerking treffend samen. Reeves dwong Price om zijn vertrouwde gebaren, stemverheffingen en theatrale maniertjes achterwege te laten. Het conflict was soms hevig, maar het resultaat werd een van Prices beste en meest beheerste vertolkingen. Nadat Price de afgewerkte film had gezien, begreep hij beter wat zijn jonge regisseur had nagestreefd. Later erkende hij dat Reeves uit hem een sobere en bijzonder dreigende prestatie had gehaald. Het contrast tussen beide mannen leverde uiteindelijk iets uitzonderlijks op.

Hilary Dwyer, later Hilary Heath

Sara wordt gespeeld door Hilary Dwyer, die later onder de naam Hilary Heath bekend werd. Zij was nog erg jong toen ze aan de film meewerkte. Sara is geen traditionele, hulpeloze heldin. Zij wordt geconfronteerd met een wereld waarin mannen hun positie, religie en geweld gebruiken om macht over anderen uit te oefenen. Dwyer geeft Sara tegelijk kwetsbaarheid en waardigheid. Vooral in haar scènes met Vincent Price en Robert Russell draagt zij een groot deel van de emotionele zwaarte van de film. Haar angst voelt nooit overdreven theatraal aan; zij maakt Sara tot een mens van vlees en bloed. Dwyer werkte later opnieuw met Price in The Oblong Box. Ze verscheen ook in onder meer Cry of the Banshee en Wuthering Heights. Uiteindelijk trok zij zich grotendeels uit het acteren terug. Onder de naam Hilary Heath werd ze film- en televisieproducente en later ook psychologe. Haar rol in Witchfinder General bleef echter haar bekendste acteerprestatie.

Ian Ogilvy als Richard Marshall

Ian Ogilvy speelt Richard Marshall, een jonge soldaat in het leger van het parlement. Ogilvy kende Michael Reeves al geruime tijd en werkte eveneens met hem aan The She Beast en The Sorcerers. Hun vriendschap en samenwerking waren belangrijk voor de korte carrière van Reeves. Richard begint als een plichtsgetrouwe soldaat en verloofde, maar wordt geleidelijk verteerd door woede. Ogilvy speelt hem niet als een eenvoudige held. Zijn zoektocht naar Hopkins brengt hem steeds dichter bij hetzelfde geweld dat hij wil bestrijden. Daardoor wordt Witchfinder General meer dan een verhaal over goed tegenover kwaad. De film laat zien hoe wreedheid zich als een ziekte verspreidt en ook degenen aantast die haar willen bestrijden. Ogilvy zou later bij een groot publiek bekend worden door de televisieserie Return of the Saint, waarin hij Simon Templar speelde. Toch bleef zijn rol als Richard Marshall een van zijn krachtigste filmvertolkingen.

De andere acteurs

Robert Russell speelt John Stearne, de handlanger van Hopkins. Stearne is minder beheerst dan zijn meester. Waar Hopkins zijn misdaden achter een masker van gezag en godsdienst verbergt, geniet Stearne openlijk van intimidatie en geweld. Russell maakt hem grof, gevaarlijk en onvoorspelbaar. Rupert Davies vertolkt priester John Lowes. Hij brengt menselijkheid en vermoeidheid in de film en maakt duidelijk hoe weerloos zelfs een gerespecteerd dorpsfiguur kon worden zodra een beschuldiging van hekserij was uitgesproken. Patrick Wymark verschijnt als Oliver Cromwell, terwijl ook bekende Britse karakteracteurs als Wilfrid Brambell en Nicky Henson kleinere maar opvallende rollen kregen. Componist Paul Ferris, die de melancholische muziek schreef, verscheen bovendien als Richard Marshalls legerkapitein.

Het maken van de film

Producent Tony Tenser van Tigon British Film Productions kocht de rechten op Ronald Bassetts roman nog voordat het boek officieel was verschenen. Reeves maakte samen met zijn jeugdvriend Tom Baker een filmscenario. Dit was overigens niet Tom Baker, de latere acteur uit Doctor Who, maar een andere schrijver met dezelfde naam. De opnamen begonnen op 18 september 1967. Het budget bedroeg ongeveer 83.000 pond, een bescheiden bedrag voor een historische film met kostuums, paarden, veldslagen en talrijke locaties. American International Pictures leverde een deel van de financiering en bracht Vincent Price in het project. De opnamen werden op 13 november 1967 voltooid. Er werd veel gefilmd in Suffolk en andere delen van East Anglia. De oude dorpen, kerken, bossen en open velden gaven de film een historische geloofwaardigheid die in een studio moeilijk te bereiken was. Cameraman John Coquillon fotografeerde het landschap niet voortdurend als een duistere griezelwereld. De zon schijnt, vogels zingen en de velden liggen er vredig bij. Vervolgens dringt het geweld datzelfde landschap binnen. Voor de interieuropnamen werden twee voormalige vliegtuighangars bij Bury St Edmunds omgebouwd. Dat was goedkoop, maar de metalen daken veroorzaakten zoveel galm dat een deel van de dialogen later opnieuw moest worden ingesproken. Ook het werken met paarden verliep niet zonder gevaar. Voor een scène moest Price vanaf zijn paard een pistool afvuren. Het gebruik van een echte losse lading maakte hem begrijpelijkerwijs ongerust. Het paard schrok, steigerde en wierp Price op de grond. Hij raakte niet ernstig gewond, maar het voorval maakte de reeds gespannen verhouding met Reeves nog moeilijker. De slotscène werd met een voor die tijd ongekende felheid opgenomen. De film geeft het publiek nauwelijks gelegenheid om opgelucht adem te halen. Reeves wilde geen heldhaftige overwinning, maar een einde waarin iedereen door geweld is beschadigd. Dat pessimisme onderscheidde Witchfinder General van veel traditionele kostuum- en horrorfilms. Voor bepaalde buitenlandse versies werden aanvullende, meer sensationele scènes opgenomen. Reeves wilde daar zelf niet aan meewerken. Hij vond dat zulke toevoegingen de toon van zijn film aantastten.

De muziek en de Amerikaanse titel

Paul Ferris schreef een opvallend droevige en romantische muziekpartituur. Die muziek klinkt soms bijna te mooi voor wat er op het scherm gebeurt. Precies daardoor wordt de tragedie sterker: achter de gruwel voelen we dat hier levens, liefde en een vreedzaam bestaan verloren gaan. In de Verenigde Staten werd de film uitgebracht als The Conqueror Worm. American International Pictures wilde hem laten aansluiten bij de succesvolle Edgar Allan Poe-films van Roger Corman met Vincent Price. De film heeft inhoudelijk echter niets met Poe’s verhaal te maken. Daarom werd Prices voordracht van Poe’s gedicht aan de Amerikaanse versie toegevoegd.

Michael Reeves: een uitzonderlijk jong regisseur

Michael Reeves werd geboren op 17 oktober 1943. Hij was nauwelijks volwassen toen hij zijn weg naar de filmwereld zocht. Hij werkte een tijd in Italië en maakte achtereenvolgens The She Beast uit 1966, The Sorcerers uit 1967 met Boris Karloff en vervolgens Witchfinder General. Hij was slechts 24 tijdens de opnamen van zijn beroemdste film. Toch vertoonde zijn regie al een duidelijke persoonlijke stijl. Reeves hield niet van de veilige, romantische voorstelling van het verleden. Hij gebruikte horror om iets te zeggen over macht, fanatisme, seksuele uitbuiting en het gemak waarmee een gemeenschap zich tegen kwetsbare mensen kan keren. Witchfinder General werd zijn derde én laatste volledig geregisseerde speelfilm. Het BFI omschrijft hem als een filmmaker die vlak voor zijn tragische dood een meesterwerk afleverde. Op 11 februari 1969 werd Reeves dood aangetroffen in zijn woning in Londen. Hij was pas 25 jaar. Hij leed aan slapeloosheid en gebruikte daarvoor voorgeschreven barbituraten. De officieel aanvaarde lezing is dat hij overleed door een accidentele overdosis, mogelijk in combinatie met alcohol. Zijn dood wordt soms als zelfmoord voorgesteld, maar daarvoor bestaat geen definitief bewijs. Het is daarom correcter om van een tragische, vermoedelijk onopzettelijke overdosis te spreken.

De waarheid over The Oblong Box

Rond The Oblong Box bestaat een hardnekkig misverstand. Er wordt weleens gezegd dat Michael Reeves aan de opnamen begon, stierf voordat hij de film kon voltooien en dat Gordon Hessler het resterende werk afmaakte. Dat is niet helemaal juist. Reeves was inderdaad voorzien als regisseur van The Oblong Box. De productie moest hem opnieuw samenbrengen met Vincent Price, Hilary Dwyer, Rupert Davies en cameraman John Coquillon. Hij raakte echter ziek en was lichamelijk en geestelijk niet in staat om aan de opnamen te beginnen. Hij verliet het project ongeveer een week vóór de eerste draaidag. Gordon Hessler nam de productie en regie op zeer korte termijn over. Hij en scenarist Christopher Wicking brachten aanzienlijke veranderingen aan in het scenario, onder meer rond koloniale uitbuiting en het Afrikaanse verleden van de twee broers uit het verhaal. De opnamen begonnen op 18 november 1968 en waren al beëindigd voordat Reeves in februari 1969 overleed. Reeves heeft The Oblong Box dus voorbereid, maar hij heeft de film niet gedeeltelijk geregisseerd en Gordon Hessler heeft geen reeds opgenomen Reeves-film afgewerkt. Hessler regisseerde de uiteindelijke film volledig. Een gedocumenteerde bespreking vermeldt uitdrukkelijk dat Reeves ongeveer een week voor de opnamen afhaakte en dat Witchfinder General daardoor zijn werkelijke laatste film bleef. The Oblong Box verscheen in 1969, met Vincent Price, Christopher Lee, Alister Williamson, Hilary Dwyer en Rupert Davies. Het werd de eerste film waarin Price en Lee samen op de affiche stonden, hoewel zij nauwelijks rechtstreeks tegenover elkaar spelen.

Een film die zijn maker overleefde

Bij zijn oorspronkelijke uitbreng werd Witchfinder General door sommige critici veroordeeld vanwege zijn geweld en sombere wereldbeeld. Wat toen als buitensporig en onaangenaam werd beschouwd, wordt tegenwoordig juist gezien als de kracht van de film. Michael Reeves maakte geen gezellige historische griezelfilm. Hij liet zien hoe beschuldigingen zonder bewijs, religieus fanatisme, hebzucht en persoonlijke wraak een hele samenleving kunnen vergiftigen. Vincent Price gaf onder zijn leiding een van de meest beheerste en angstaanjagende vertolkingen uit zijn carrière. Hilary Dwyer maakte van Sara een menselijk middelpunt, terwijl Ian Ogilvy liet zien hoe zelfs rechtvaardige woede in vernietigend geweld kan veranderen. Reeves kreeg nooit de kans om te tonen waar zijn talent hem nog naartoe had kunnen brengen. Hij stierf amper enkele maanden nadat zijn belangrijkste film was verschenen. 

Geen opmerkingen:

Een reactie posten

CINEMA TRIOS IN GENK 1980

Remastered Een avond naar de film, aan de hand van een programma uit 1980 Een bioscoopprogramma kan een hele tijd terugbrengen. Op deze bewa...