Wanneer in de zomer van 1975 de eerste bezoekers plaatsnamen in de bioscoopzaal om Jaws te bekijken, konden zij onmogelijk vermoeden dat zij getuige zouden worden van een keerpunt in de filmgeschiedenis. Wat op papier misschien leek op een eenvoudige avonturenfilm over een mensenetende haai, groeide onder regie van de jonge Steven Spielberg uit tot een meesterwerk van spanning, menselijk drama en technisch vernuft. Achter dat wereldwijde succes ging echter een bijzonder moeilijke productie schuil. De mechanische haaien weigerden geregeld dienst, het weer werkte niet mee, boten dreven voortdurend uit beeld en de opnamen liepen meer dan honderd dagen uit. Spielberg vreesde zelfs dat Jaws zijn nog jonge loopbaan zou vernietigen. Het tegenovergestelde gebeurde. De film maakte van hem een van de belangrijkste regisseurs van zijn generatie en liet miljoenen mensen met andere ogen naar de zee kijken.
Van de roman naar het witte doek
Jaws was gebaseerd op de gelijknamige roman van Peter Benchley, die in 1974 verscheen en onmiddellijk een bestseller werd. Producenten Richard D. Zanuck en David Brown hadden de filmrechten al vóór de publicatie verworven. Zij zagen in het verhaal een spannende bioscoopfilm, al beseften ze aanvankelijk waarschijnlijk niet hoe moeilijk het zou worden om een geloofwaardige grote witte haai op het scherm te brengen. Steven Spielberg werd in 1973 als regisseur aangesteld. Hij had eerder voor Zanuck en Brown The Sugarland Express gemaakt en was nog maar 27 jaar toen de eigenlijke opnamen van Jaws begonnen. Spielberg had voordien vooral naam gemaakt met televisiewerk en met de spannende televisiefilm Duel, waarin een automobilist wordt achtervolgd door een mysterieuze vrachtwagen. In zekere zin vormde Jaws daarop een vervolg: opnieuw wordt een gewone mens bedreigd door een schijnbaar onstuitbare kracht waarvan de ware aard lange tijd verborgen blijft. Volgens het American Film Institute waren ook John Sturges en Dick Richards als regisseur overwogen voordat Spielberg de opdracht kreeg. Benchley schreef verschillende vroege versies van het scenario. Daarna werd Carl Gottlieb aangetrokken om het verhaal en vooral de personages verder uit te werken. Voor de film werden verschillende nevenverhalen uit de roman geschrapt. Daardoor kwam de nadruk veel sterker te liggen op politiechef Martin Brody, de dreiging voor Amity en de uiteindelijke jacht op zee. Gottlieb speelde zelf ook een kleine rol als Ben Meadows, de redacteur van de plaatselijke krant. Peter Benchley is kort te zien als een televisiereporter die verslag uitbrengt vanaf het strand.
Amity Island: een vakantieoord met een duister geheim
Het verhaal speelt zich af op Amity Island, een fictief Amerikaans vakantie-eiland dat sterk afhankelijk is van het zomertoerisme. Nadat de jonge Chrissie Watkins tijdens een nachtelijke zwempartij wordt gedood, ontdekt politiechef Martin Brody dat zich voor de kust een gevaarlijke haai bevindt. Brody wil de stranden onmiddellijk sluiten. Burgemeester Larry Vaughn vreest echter dat het wegblijven van de toeristen de plaatselijke economie zal ruïneren. Hij probeert de ernst van het gevaar te minimaliseren. Die tegenstelling geeft Jaws een menselijke en maatschappelijke laag: het monster bevindt zich niet alleen onder water. Ook angst voor financieel verlies, politieke druk en menselijke zelfoverschatting brengen de eilandbewoners in gevaar. Wanneer er opnieuw slachtoffers vallen, trekt Brody samen met zeebioloog Matt Hooper en de ervaren haaienjager Quint de oceaan op. Aan boord van de vissersboot Orca verandert de film van een thriller over een bedreigde gemeenschap in een rauw avontuur over drie zeer verschillende mannen die op zee volledig op elkaar zijn aangewezen.
Roy Scheider als Martin Brody
Roy Scheider vertolkt politiechef Martin Brody, een man die ironisch genoeg bang is voor water. Brody is geen onverschrokken actieheld. Hij is een echtgenoot, vader en politieagent die probeert het juiste te doen terwijl de mensen rondom hem zijn waarschuwingen nauwelijks ernstig nemen. Juist zijn onzekerheid maakt hem geloofwaardig. Scheider speelt Brody met een mengeling van vermoeidheid, bezorgdheid en stille vastberadenheid. Hij laat zien dat moed niet betekent dat iemand geen angst kent, maar dat hij ondanks die angst toch handelt. Scheider was vóór Jaws al opgevallen in films als The French Connection en The Seven-Ups. Voor Brody waren verschillende andere acteurs overwogen. Charlton Heston toonde belangstelling en ook Robert Duvall werd benaderd. Spielberg wilde echter vermijden dat een beroemde ster de aandacht van het verhaal zou afleiden. De mensen op Amity moesten herkenbaar en werkelijk lijken. De bekende zin “You’re gonna need a bigger boat” ontstond tijdens de productie en wordt doorgaans aan een improvisatie van Scheider toegeschreven. Het werd een van de beroemdste uitspraken uit de Amerikaanse filmgeschiedenis.
Robert Shaw als Quint
De Britse acteur, schrijver en toneelman Robert Shaw leverde als Quint een van de indrukwekkendste prestaties uit zijn loopbaan. Quint is een ruwe, koppige en ervaren visser die de haai niet uitsluitend voor het geld achtervolgt. Langzaam wordt duidelijk dat hij een persoonlijke oorlog voert tegen de zee en tegen een verschrikking uit zijn verleden. Het hoogtepunt van Shaws vertolking is zijn verhaal over de ondergang van de kruiser USS Indianapolis. Nadat het schip in juli 1945 was getorpedeerd, verbleven honderden Amerikaanse zeelieden dagenlang in zee. Velen stierven door verwondingen, uitputting, uitdroging en aanvallen van haaien. De monoloog verklaart waarom Quint zo verbeten is. Op dat moment verdwijnt de luidruchtige haaienjager en verschijnt een getekende oorlogsveteraan die zijn verleden nooit heeft kunnen loslaten. De precieze ontstaansgeschiedenis van de tekst is ingewikkeld. Scenarist Howard Sackler legde de basis voor de scène, John Milius werkte eraan mee en Robert Shaw gaf de uiteindelijke tekst zijn eigen ritme en karakter. Shaw was niet alleen acteur, maar ook een ervaren schrijver. Zijn gedragen stem, korte stiltes en indringende blik maken de scène zo krachtig dat er geen beelden van de ramp nodig zijn. Achter de schermen verschilden Shaw en Richard Dreyfuss sterk van karakter. Die spanning zou soms voelbaar zijn geweest op de set, maar werkte in het voordeel van de film: ook Quint en Hooper botsen voortdurend over kennis, ervaring, geld en moed.
Richard Dreyfuss als Matt Hooper
Richard Dreyfuss speelt Matt Hooper, de jonge, welgestelde en enthousiaste zeebioloog. Hooper vertegenwoordigt de wetenschappelijke benadering. Hij wil het dier onderzoeken en begrijpen, terwijl Quint vooral vertrouwt op zijn lange ervaring als visser. Dreyfuss wees de rol aanvankelijk af. Onder anderen Jon Voight, Jeff Bridges, Timothy Bottoms en Joel Grey werden overwogen. Nadat Dreyfuss zichzelf in een andere film had gezien en ontevreden was over zijn prestatie, veranderde hij van mening en vroeg hij alsnog om de rol. Hoopers levendige nieuwsgierigheid vormt een sterk contrast met Brody’s angst en Quints verbittering. De drie hoofdpersonages vertegenwoordigen bijna drie verschillende werelden:
- Brody is de verantwoordelijke gewone burger.
- Hooper is de jonge wetenschapper.
- Quint is de oude jager die leeft volgens de wetten van de zee.
Juist door deze tegenstellingen worden de scènes aan boord van de Orca meer dan gewone actiescènes. Het zijn botsingen tussen generaties, karakters en wereldbeelden.
Lorraine Gary, Murray Hamilton en de overige cast
Lorraine Gary speelt Ellen Brody, de begripvolle maar bezorgde echtgenote van Martin. Zij geeft de film warmte en huiselijkheid. Door de scènes met Ellen en hun kinderen begrijpt de kijker wat Brody kan verliezen. Murray Hamilton vertolkt burgemeester Larry Vaughn. Hij wordt vaak herinnerd als de man die de stranden weigert te sluiten, maar Hamilton maakt hem niet tot een eenvoudige schurk. Vaughn overtuigt zichzelf ervan dat het gevaar misschien meevalt, omdat de economische gevolgen van een gesloten badplaats enorm zijn. Zijn angst voor paniek en financieel verlies maakt hem gevaarlijk, maar ook menselijk herkenbaar. Jeffrey Kramer speelt plaatsvervangend politiechef Leonard Hendricks, terwijl Carl Gottlieb als krantenman Meadows verschijnt. Verschillende inwoners van Martha’s Vineyard werden als figurant of voor kleine rollen ingezet. Daardoor voelt Amity niet aan als een kunstmatig filmdecor, maar als een werkelijk bestaand kustplaatsje. De officiële cast- en productiegegevens vermelden onder anderen Scheider, Shaw, Dreyfuss, Gary, Hamilton, Gottlieb en Kramer. Lee Fierro maakte een bijzonder sterke indruk als mevrouw Kintner. Haar korte confrontatie met Brody, nadat haar zoon Alex is omgekomen, behoort tot de emotioneelste ogenblikken van de film. Zij slaat Brody in het gezicht en verwijt hem dat hij het strand openliet terwijl hij wist dat er gevaar dreigde. Het eerste slachtoffer, Chrissie Watkins, werd gespeeld door Susan Backlinie. Zij was een ervaren zwemster en stuntvrouw. Voor de beroemde openingsscène werd zij met kabels heen en weer door het water getrokken. Er bevond zich tijdens die opnamen geen echte haai bij haar. Haar lichamelijke spel, geschreeuw en plotselinge bewegingen moesten de onzichtbare aanval geloofwaardig maken.
Filmen op de echte oceaan
Spielberg wilde Jaws niet in een studiobassin opnemen. Hij vond dat de zee er echt moest uitzien, met een natuurlijke horizon, echte golven en voortdurend veranderend licht. Daarom streek de productie neer op Martha’s Vineyard in Massachusetts. De omgeving bood een belangrijk technisch voordeel. De zeebodem bleef er over een grote afstand betrekkelijk ondiep. Daardoor konden de zware onderwaterconstructies voor de mechanische haaien worden opgesteld, terwijl de camera toch alleen de open zee en geen zichtbaar vasteland hoefde te tonen. Maar filmen op de Atlantische Oceaan bleek een nachtmerrie. De golven veranderden voortdurend. Het licht verschoof, de wind stak op en boten bewogen uit hun positie. Pleziervaartuigen verschenen aan de horizon en konden een zorgvuldig voorbereide opname onbruikbaar maken. Apparatuur werd nat en zout water tastte de mechanismen aan. Acteurs en bemanningsleden werden zeeziek en iedere verplaatsing kostte veel tijd. De hoofdfotografie begon op 2 mei 1974. Een geplande relatief korte draaiperiode groeide uiteindelijk uit tot 159 dagen. Technische problemen en het onvoorspelbare weer waren de voornaamste oorzaken.
Bruce, de haai die bijna nooit werkte
Voor de film werden drie mechanische haaien gebouwd, elk ongeveer 25 voet – ruim 7,5 meter – lang. Ze kregen allemaal de bijnaam “Bruce”, naar Bruce Ramer, de advocaat van Spielberg. Eén model was bedoeld voor opnamen van de linkerzijde, een tweede voor de rechterzijde en een derde kon op een slee door het water worden voortgetrokken. De zijkanten die niet in beeld kwamen, waren gedeeltelijk open om ruimte te bieden aan slangen, kabels en bedieningsmechanismen. Een groot team was nodig om de ogen, bek, kieuwen en bewegingen van het dier te besturen. De modellen waren echter in zoet water getest en niet onder de veel zwaardere omstandigheden van de oceaan. Zout water tastte de onderdelen aan. Mechanismen blokkeerden, de huid verbleekte in de zon en moest geregeld worden hersteld. Een onderwaterplatform kapseisde en moest door duikers worden geborgen. Volgens het AFI gingen de mechanische haaien herhaaldelijk stuk en moest hun buitenste huid door verkleuring zelfs wekelijks worden vernieuwd. De problemen met de haaien en het slechte weer deden zowel de opnameduur als het budget sterk oplopen. Een aanvankelijk budget van ongeveer drie à vier miljoen dollar groeide naar minstens acht miljoen; andere schattingen komen rond negen miljoen dollar uit. De bemanning begon de film spottend Flaws te noemen – “gebreken” – omdat er schijnbaar iedere dag iets misging.
Van technisch probleem naar filmische kracht
Het merkwaardige is dat de gebrekkige mechanische haai de film waarschijnlijk beter heeft gemaakt. Omdat Bruce zo vaak niet werkte, kon Spielberg het dier tijdens het eerste deel van de film nauwelijks laten zien. Hij moest andere manieren vinden om zijn aanwezigheid voelbaar te maken. Soms ziet de kijker alleen een vin, een bewegend touw, een drijvende gele ton of het wateroppervlak. Op andere momenten kijkt de camera vanuit het standpunt van het dier omhoog naar de zwemmers. De haai werd daardoor in de verbeelding van de kijker groter en angstwekkender dan eender welk model had kunnen zijn. Spielberg veranderde noodgedwongen van een regisseur die een monster wilde tonen in een regisseur die spanning opbouwde door het monster juist verborgen te houden. De defecte haai dwong hem in de richting van Alfred Hitchcock: laat het publiek wachten, suggereren en vrezen. Het Academy Museum omschrijft de ongekende productieproblemen met de mechanische haai dan ook als de aanleiding tot creatieve oplossingen die bepalend werden voor de uiteindelijke film.
De boten en het gevaar op zee
Ook de Orca, de vissersboot van Quint, bracht technische moeilijkheden mee. Productieontwerper Joe Alves liet twee versies bouwen. De eerste was een echte, bruikbare boot waarmee de acteurs en camera’s op zee konden werken. De tweede, bekend als Orca II, had geen motor en was speciaal gebouwd om tijdens de finale gecontroleerd te kunnen zinken. Het filmen op open water was niet zonder gevaar. Op een bepaald moment begon een boot met acteurs en materiaal werkelijk water te maken. Terwijl men mensen en apparatuur probeerde te redden, maakte geluidsman John R. Carter zich vooral zorgen over het kostbare geluidsmateriaal en de reeds opgenomen film. Voor de onderwaterbeelden met de haaienkooi werd daarnaast gebruikgemaakt van echte haaien, gefilmd voor de kust van Australië door Ron en Valerie Taylor. Omdat de Australische haaien kleiner waren dan de fictieve haai uit het verhaal, werd een kleinere duiker en kooi gebruikt om de dieren groter te laten lijken. Tijdens deze opnamen raakte een echte haai verstrikt in de kabels van de kooi en sloeg wild om zich heen. De spectaculaire beelden werden in de film verwerkt. Omdat de kooi op dat ogenblik leeg was, werd het verhaal aangepast zodat Hooper uit de kooi kon ontsnappen voordat de haai deze vernielde. Volgens het AFI belandde uiteindelijk een deel van dit echte haaienmateriaal in de voltooide film.
De fotografie van Bill Butler
Cameraman Bill Butler moest oplossingen bedenken voor omstandigheden waarin een traditionele filmcamera nauwelijks bruikbaar was. Camera’s kregen waterdichte behuizingen en speciale bevestigingen om ze zo stabiel mogelijk vlak boven of onder de golven te kunnen gebruiken. Spielberg en Butler plaatsten de camera vaak bijna op de hoogte van het water. Daardoor bevindt de kijker zich niet veilig boven de gebeurtenis, maar als het ware tussen de zwemmers. De horizon verdwijnt geregeld achter een golf, waardoor niemand weet wat er aan de andere kant nadert. Een van de beroemdste beelden is Brody’s geschrokken reactie op het strand wanneer hij beseft dat er opnieuw een aanval plaatsvindt. De camera rijdt achteruit terwijl tegelijkertijd wordt ingezoomd. Hierdoor lijkt de achtergrond zich onnatuurlijk rond Brody samen te trekken. Deze techniek, bekend als de dollyzoom, verbeeldt zijn plotselinge schok zonder dat er één woord nodig is.
De montage van Verna Fields
Een belangrijk deel van de kracht van Jaws ontstond pas in de montagekamer. Verna Fields bepaalde zorgvuldig wanneer het publiek iets mocht zien en wanneer een beeld juist moest worden afgebroken. Zij wisselde rustige observaties af met plotselinge bewegingen en liet spanning dikwijls ontstaan uit wachten. Een donkere vorm in het water blijkt soms onschuldig; op een ander moment verschijnt het gevaar onverwacht. Daardoor durft de kijker nooit volledig op zijn eigen waarneming te vertrouwen. Fields kreeg voor haar werk de Oscar voor beste montage. Haar bijdrage en de muziek van John Williams worden door het AFI uitdrukkelijk genoemd als essentiële elementen die de voltooide film boven de moeilijke productie deden uitstijgen.
John Williams en twee dreigende noten
De muziek van John Williams behoort tot de herkenbaarste filmmuziek ooit geschreven. De basis van het haaienmotief bestaat uit slechts twee afwisselende noten. Eerst klinken ze langzaam, daarna steeds sneller. Zo wordt de muziek als het ware de hartslag van de naderende haai. Toen Williams het thema voor het eerst op de piano speelde, dacht Spielberg aanvankelijk dat hij een grap maakte. Maar Williams begreep dat de eenvoud juist de kracht vormde. De muziek beschrijft geen intelligent kwaadaardig monster, maar een instinctieve natuurkracht die blijft voortbewegen. De muziek neemt bovendien de plaats van de onzichtbare haai in. Wanneer het motief klinkt, weet de kijker dat het dier aanwezig is, zelfs wanneer het nergens te zien valt. Spielberg kon zo spanning creëren zonder afhankelijk te zijn van de onbetrouwbare mechanische modellen. Williams won met zijn muziek een Oscar. De film kreeg eveneens Oscars voor montage en geluid en werd genomineerd voor beste film. De officiële productiegegevens bevestigen de onderscheidingen voor muziek, montage en geluid.
Een onverwacht wereldsucces
Jaws ging in de Verenigde Staten op 20 juni 1975 op grote schaal in première. Universal ondersteunde de film met een opvallend omvangrijke televisiecampagne. De rode titel, de zwemmende vrouw en de enorme haai op de poster werden onmiddellijk herkenbare beelden. Het publiek stroomde massaal toe. Mensen stonden in lange rijen voor de bioscopen en praatten na afloop over hun angst om opnieuw in zee te zwemmen. Jaws groeide uit tot de succesvolste film van zijn tijd, totdat Star Wars het record enkele jaren later overnam. De film wordt dikwijls de eerste moderne zomerblockbuster genoemd. Dat betekent niet dat er vóór 1975 geen grote publieksfilms bestonden, maar Jaws bracht een aantal elementen op ongekende schaal samen: een brede zomerrelease, intensieve televisiereclame, een eenvoudig herkenbaar concept en een gezamenlijke nationale bioscoopervaring. Het Academy Museum noemt de film uitdrukkelijk de eerste zomerblockbuster en een werk dat de filmindustrie blijvend veranderde.
De blijvende kracht van Jaws
Meer dan een halve eeuw later blijft Jaws bijzonder doeltreffend. Dat komt niet alleen door de haai. De film werkt omdat de personages geloofwaardig zijn, de gemeenschap herkenbaar is en de dreiging langzaam wordt opgebouwd. Brody, Hooper en Quint zijn geen uitwisselbare helden. Ze hebben elk hun angsten, kennis, gebreken en overtuigingen. Wanneer zij aan boord van de Orca de veilige wereld achterlaten, worden hun onderlinge verschillen even belangrijk als het dier dat hen achtervolgt. Ook de moeilijkheden tijdens de productie zijn onlosmakelijk met de uiteindelijke kwaliteit verbonden. De kapotte haai dwong Spielberg om minder te tonen. Het slechte weer gaf de zee een onvoorspelbaar karakter. De eindeloze vertragingen boden ruimte om scènes en dialogen verder te ontwikkelen. Wat tijdens de opnamen een ramp leek, werd achteraf een bron van creativiteit. Jaws is daarom niet alleen het verhaal van een politiechef die op een haai jaagt. Het is eveneens het verhaal van een jonge regisseur en een uitgeputte filmploeg die vochten tegen water, wind, techniek, tijd en een steeds verder oplopend budget. De haai werkte nauwelijks. De oceaan gehoorzaamde niemand. De productie dreigde kopje-onder te gaan. Maar juist uit die chaos ontstond een film die de spanning in de bioscoop opnieuw definieerde. En wanneer die twee lage noten beginnen te klinken, weet iedere kijker nog altijd wat er vanuit de duisternis nadert.

Geen opmerkingen:
Een reactie posten