zondag 13 september 2026

BEN 1972

Updated VHS cover


BEN (1972) – EEN VRIENDSCHAP IN DE SCHADUW VAN DE RATTEN

Ben uit 1972 is een Amerikaanse horrorfilm waarin angst, eenzaamheid en kinderlijke vriendschap op een merkwaardige manier met elkaar worden verbonden. De film werd geregisseerd door Phil Karlson en vormt het rechtstreekse vervolg op Willard uit 1971. Toch is Ben geen gewone voortzetting. Waar Willard vooral draaide om een gekwelde jongeman die ratten gebruikte om wraak te nemen, verplaatst Ben het menselijke drama naar een kwetsbare jongen die in de gevreesde rattenleider geen monster, maar een vriend ziet.

De film werd geproduceerd door Mort Briskin voor Bing Crosby Productions en uitgebracht door Cinerama Releasing Corporation. Het scenario was van Gilbert A. Ralston, de fotografie van de ervaren Russell Metty, de montage van Harry Gerstad en de muziek van Walter Scharf. De Amerikaanse première vond plaats in Los Angeles op 21 juni 1972. De speelduur bedraagt ongeveer 94 minuten en de film kreeg in de Verenigde Staten de leeftijdsclassificatie PG. De opnamen liepen van 15 november tot midden december 1971 en vonden grotendeels plaats in Paramount Studios en op locaties in Los Angeles. 

VAN WILLARD NAAR BEN

Het succes van Willard maakte een vervolg vrijwel onvermijdelijk. De film uit 1971 was gebaseerd op de roman Ratman’s Notebooks van de Noord-Ierse schrijver Stephen Gilbert. Daarin raakt een eenzame jongeman steeds sterker verbonden met een groep ratten. Voor Ben werd geen tweede boek gebruikt. Scenarioschrijver Gilbert A. Ralston schreef een oorspronkelijk vervolg rond Ben, de intelligente rat die de gebeurtenissen van de eerste film had overleefd. In juli 1971, kort nadat duidelijk werd dat Willard een van de commerciële verrassingen van dat jaar was, kondigde Cinerama het vervolg aan. Producent Mort Briskin en scenarioschrijver Ralston keerden terug, maar de menselijke hoofdfiguur werd volledig veranderd. Willard Stiles, gespeeld door Bruce Davison, maakt alleen nog zijn opwachting in beelden uit de vorige film. Die worden tijdens de begingeneriek gebruikt om te tonen hoe Willard door zijn eigen ratten wordt aangevallen. Ben wordt hierdoor meteen voorgesteld als een dubbelzinnige figuur. Hij is intelligent, trouw en zelfs teder tegenover wie hem goed behandelt, maar tegelijk meedogenloos tegenover iedereen die hem of zijn soortgenoten bedreigt. Dat maakt hem meer dan een gewoon horrorbeest. Hij wordt de leider van een opgejaagde gemeenschap die in de riolen van Los Angeles probeert te overleven.

HET VERHAAL

Ben begint waar Willard eindigde. De intelligente rat Ben ontsnapt samen met zijn kolonie naar de riolen van Los Angeles, terwijl de politie een grote verdelgingsactie voorbereidt. Ben raakt bevriend met Danny Garrison, een eenzame jongen met een ernstige hartkwaal. Danny brengt veel tijd alleen door en vindt in Ben eindelijk een trouwe vriend. Hij beseft aanvankelijk niet dat Ben de leider is van duizenden ratten die ’s nachts voedselzaken plunderen en iedereen aanvallen die hen bedreigt. Wanneer de ratten steeds gevaarlijker worden, probeert Danny zijn vriend voor de politie verborgen te houden. Uiteindelijk ontdekken de autoriteiten hun ondergrondse schuilplaats en bereiden ze een grote aanval op de kolonie voor. Ondanks zijn zwakke hart trekt Danny de riolen in om Ben te waarschuwen. Zo ontstaat een aangrijpende strijd tussen de mensen die de ratten willen vernietigen en een kwetsbare jongen die het dier probeert te redden dat hem als enige werkelijk lijkt te begrijpen.

LEE MONTGOMERY ALS DANNY GARRISON

De centrale rol werd gespeeld door Lee Harcourt Montgomery, geboren in 1961. Hoewel de aftiteling hem presenteerde als een nieuwkomer, had hij al meegespeeld in de Disneyfilm The Million Dollar Duck uit 1971. In Ben was hij ongeveer tien jaar oud. Montgomery draagt een groot deel van de film. Danny mocht geen irritant of ongeloofwaardig wonderkind worden. Hij moest tegelijk kwetsbaar, intelligent, eenzaam en koppig overkomen. Vooral de scènes waarin hij alleen met Ben praat, werken dankzij zijn oprechte spel. Hij behandelt de rat alsof hij werkelijk tegenover een menselijke tegenspeler zit. Zijn prestatie werd door verscheidene eigentijdse critici als het sterkste onderdeel van de film beschouwd. Zelfs recensenten die het verhaal sentimenteel of ongeloofwaardig vonden, erkenden dat Montgomery de emotionele kern overtuigend vertolkte. Na Ben speelde hij onder andere in The Savage Is Loose, Burnt Offerings, Pete ’n’ Tillie en later in de tienerkomedie Girls Just Want to Have Fun. Uiteindelijk trok hij zich grotendeels uit de filmwereld terug.

PHIL KARLSON – EEN REGISSEUR VAN HARDE MISDAADFILMS

Regisseur Phil Karlson werd in 1908 geboren als Philip Karlstein. Hij begon in Hollywood met allerlei werkzaamheden achter de schermen en ontwikkelde zich in de jaren veertig en vijftig tot een vakman die snel en efficiënt kon filmen. Karlson verwierf vooral bekendheid met harde misdaadfilms en films noirs, waaronder Kansas City Confidential, 99 River Street, The Phenix City Story en The Brothers Rico. Zijn beste films worden gekenmerkt door direct geweld, corrupte machtsstructuren en gewone mensen die onder zware druk komen te staan. In Ben moest hij twee sterk verschillende genres combineren. Enerzijds is het een dierenhorrorfilm met aanvallen, paniek en massale rattenzwermen. Anderzijds is het een gevoelig verhaal over een ziek kind en zijn verboden huisdier. Die combinatie werd niet door iedere criticus gewaardeerd, maar geeft de film wel zijn bijzondere karakter. Kort na Ben regisseerde Karlson Walking Tall uit 1973, een hard en succesvol misdaaddrama met Joe Don Baker. Dat werd een van de grootste commerciële successen uit zijn loopbaan. Karlson overleed in 1985.

DE OVERIGE CAST

Joseph Campanella speelt rechercheur Cliff Kirtland, de man die de rattenplaag probeert te bestrijden. Campanella was een zeer ervaren karakteracteur met een lange loopbaan in film en televisie. Hij verscheen onder andere in Mannix, The Bold Ones, The Rockford Files en talloze andere Amerikaanse televisieseries. Zijn rustige gezag vormt een tegenwicht voor de buitengewone gebeurtenissen.

Arthur O’Connell vertolkt krantenman Billy Hatfield. O’Connell was een gerespecteerd acteur die tweemaal voor een Oscar voor beste mannelijke bijrol werd genomineerd: voor Picnic en Anatomy of a Murder. In Ben vertegenwoordigt hij de verbinding met Willards verleden. Tegen het einde merkt hij op dat ieder levend wezen uiteindelijk vooral ruimte zoekt om te bestaan. Daarmee verwoordt hij een van de onderliggende ideeën van de film.

Rosemary Murphy speelt Danny’s moeder Beth Garrison. Zij toont een vrouw die sinds het overlijden van haar echtgenoot zowel haar gezin als het familiebedrijf overeind probeert te houden. Murphy was een ervaren toneel-, film- en televisieactrice. Zij speelde onder meer in To Kill a Mockingbird, waarin zij buurvrouw Maudie Atkinson vertolkte.

Meredith Baxter speelt Eve, Danny’s bezorgde oudere zus. Baxter stond aan het begin van haar carrière en zou later grote bekendheid verwerven met televisieseries als Family en vooral Family Ties. Eve is geen typische hulpeloze horrorheldin. Zij beschermt haar broer, volgt hem het riool in en vormt samen met haar moeder het emotionele vangnet rond de zieke jongen.

Kaz Garas verschijnt als politieassistent Joe Greer. Paul Carr en Richard Van Vleet spelen de agenten Kelly en Reade. Kenneth Tobey, bekend uit sciencefictionfilms als The Thing from Another World en It Came from Beneath the Sea, heeft een kleine rol als ingenieur. Verder zijn onder anderen James Luisi, Lee Paul, Norman Alden, Scott Garrett, Arlen Stuart en Ric Drasin te zien. Bruce Davison verschijnt als Willard uitsluitend in hergebruikte beelden uit de eerste film. 

HET FILMEN MET DUIZENDEN RATTEN

Het meest indrukwekkende productiegegeven is het aantal dieren. Dierentrainer Moe Di Sesso had voor Willard ongeveer vijfhonderd ratten getraind. Volgens de publiciteitsgegevens van de studio werden voor Ben ongeveer vierduizend ratten gebruikt. De scènes werden opgebouwd met een combinatie van levende dieren, montage, geluidseffecten en fotografische effecten. Door afzonderlijke groepen ratten vanuit verschillende hoeken te filmen en de beelden snel achter elkaar te monteren, ontstond de indruk van een nog veel grotere kolonie. Voor brede opnamen en gevaarlijke situaties konden aanvullende effecten worden gebruikt. Ratten reageren niet zoals traditionele circusdieren. Hun bewegingen zijn snel, onvoorspelbaar en sterk gericht op voedsel en geur. De filmmakers moesten daarom gecontroleerde routes creëren en voedsel gebruiken om groepen in de gewenste richting te lokken. Close-ups van Ben vereisten een dier dat rustig bleef bij de jonge hoofdrolspeler en herkenbaar kon worden gefilmd. De rat die Ben speelde, kreeg in 1972 een PATSY Award, een onderscheiding voor dieren die in film en televisie optraden. Dat bevestigt hoe belangrijk het dier als daadwerkelijke “acteur” voor de productie werd geacht. Gedeelten van de film werden opgenomen in hetzelfde herenhuis aan Wilshire Boulevard dat voor Willard was gebruikt. Het huis stamde uit 1908 en was vroeger eigendom van Howard Verbeck. De riolen, tunnels en ondergrondse ruimten werden deels als studioconstructies vervaardigd. Production designer Rolland M. Brooks, decorateur Antony Mondello en special-effectsspecialist Bud David hielpen de sombere onderwereld vorm te geven.

FOTOGRAFIE, MONTAGE EN MUZIEK

Cameraman Russell Metty was een van de meest ervaren medewerkers aan de film. Hij had eerder de fotografie verzorgd van producties als Touch of Evil en Spartacus. In Ben gebruikt hij donkere gangen, lage camerastandpunten en sterk afgebakende lichtbronnen om de ratten groter en dreigender te laten lijken. Op ooghoogte van de dieren verandert een gewone kelder of rioolbuis in een enorme ondergrondse wereld. De montage van Harry Gerstad, een tweevoudig Oscarwinnaar, brengt close-ups van ratten, vluchtende mensen en omvallende voorwerpen samen tot massale aanvallen. Zonder die montage zouden veel scènes slechts beelden van afzonderlijke dieren zijn gebleven. De muziek werd gecomponeerd door Walter Scharf. Hij schreef samen met tekstschrijver Don Black het lied “Ben”. In de film speelt Danny het lied voor zijn kleine vriend. De eenvoudige melodie verwoordt alles wat Danny zelf moeilijk kan zeggen: Ben is degene die hem begrijpt wanneer de rest van de wereld hem als zwak of vreemd beschouwt.

MICHAEL JACKSON EN HET LIED “BEN”

Tijdens de slotscène en aftiteling wordt “Ben” gezongen door de jonge Michael Jackson. De zanger was toen nog maar dertien jaar oud en stond aan het begin van zijn solocarrière bij Motown. Zijn gevoelige uitvoering contrasteert sterk met de gewelddadige rattenaanvallen die eraan voorafgaan. Het lied werd Jacksons eerste nummer één-hit als soloartiest in de Verenigde Staten. Het won de Golden Globe voor beste originele filmsong en werd genomineerd voor de Oscar voor beste originele lied. Tijdens de Oscaruitreiking verloor het van “The Morning After” uit The Poseidon Adventure. Het succes van het lied werd uiteindelijk groter en duurzamer dan dat van de film. Veel luisteraars kennen “Ben” als een ontroerende ballade zonder te beseffen dat het oorspronkelijk werd geschreven voor een horrorfilm over een jongen en een moorddadige rat.

ONTVANGST EN BETEKENIS

Bij de première waren de reacties sterk verdeeld. Sommige critici bewonderden Lee Montgomery en de ongewone emotionele invalshoek. Anderen vonden dat de film te sentimenteel was en niet kon kiezen tussen kinderdrama en gruwelfilm. Roger Ebert gaf de film een bijzonder negatieve bespreking en beschouwde de rattenaanvallen vooral als een poging om het publiek afkeer in te boezemen. Andere recensenten vonden juist dat de combinatie van tederheid en terreur de film interessanter maakte dan een doorsnee dierenhorrorfilm. Ben behoort tot de golf van ecologische en dierlijke horrorfilms die in de jaren zeventig populair werden. In zulke producties keren ratten, insecten, honden, haaien of andere dieren zich tegen de mens. Toch onderscheidt Ben zich doordat het dier niet uitsluitend als vijand wordt voorgesteld. Voor Danny is Ben een lotgenoot, beschermer en vriend. De film gaat daardoor over meer dan een rattenplaag. Hij vertelt over twee kwetsbare wezens die door de buitenwereld niet worden begrepen. Danny’s liefde kan Bens gewelddadige aard niet uitwissen, maar ze maakt hem ook onmogelijk tot een eenvoudig monster. Juist die ongemakkelijke tegenstelling, versterkt door Michael Jacksons ontroerende titellied, heeft ervoor gezorgd dat Ben meer dan een halve eeuw later nog altijd een merkwaardige en herkenbare plaats inneemt binnen de horrorfilm van de jaren zeventig.






Geen opmerkingen:

Een reactie posten

CINEMA TRIOS IN GENK 1980

Remastered Een avond naar de film, aan de hand van een programma uit 1980 Een bioscoopprogramma kan een hele tijd terugbrengen. Op deze bewa...