zaterdag 17 oktober 2026

HORROR OF FRANKENSTEIN 1970

Ontworpen door Jp

EEN JONGE BARON, ZWARTE HUMOR EN EEN TOEKOMSTIGE DARTH VADER

In 1970 gaf de Britse filmmaatschappij Hammer haar beroemde Frankensteinfiguur een ander gezicht. In The Horror of Frankenstein nam Ralph Bates de rol van de jonge Victor Frankenstein op zich. Jimmy Sangster, die als scenarist had meegebouwd aan Hammers horrorreputatie, werd regisseur, producent en medescenarist. Het resultaat was een merkwaardige mengeling van gotische gruwel, cynisme en zwarte humor. Hammer omschrijft de film zelf als een experiment met horrorkomedie. Vooral voor liefhebbers van David Prowse is deze productie bijzonder. Zeven jaar voordat hij in het zwarte harnas van Darth Vader verscheen, gaf hij hier gestalte aan het kunstmatig geschapen wezen van Frankenstein.

Een nieuw begin voor een bekend monster

The Horror of Frankenstein is geen rechtstreeks vervolg op de avonturen waarin Peter Cushing de baron speelde. De film begint opnieuw bij een jonge Victor en herneemt verschillende uitgangspunten van The Curse of Frankenstein uit 1957. Die eerdere film, geregisseerd door Terence Fisher, had Cushing als wetenschapper en Christopher Lee als zijn schepping. Voor de versie van 1970 koos Hammer voor een jongere hoofdrolspeler en een spottender toon. Ralph Bates moest mee een nieuwe generatie Hammersterren vertegenwoordigen. Dat verschil bepaalt de hele kijkervaring. Waar de klassieke Hammerfilms hun dreiging vaak ernstig opbouwden, laat deze film de gruwel samengaan met de schaamteloze zelfverzekerdheid van een jonge man die iedereen als gebruiksvoorwerp beschouwt.

Het verhaal: wetenschap zonder geweten

Victor Frankenstein beschikt al op jonge leeftijd over een uitzonderlijk verstand, maar zijn intelligentie gaat niet samen met medeleven. Wanneer zijn vader zijn experimenten financieel in de weg staat, organiseert Victor een dodelijk jachtongeval. De erfenis geeft hem vervolgens de vrijheid om zijn wetenschappelijke ambities verder te ontwikkelen. Uiteindelijk wil hij uit menselijke lichaamsdelen een nieuw mens samenstellen. Zijn experiment slaagt, maar zijn schepping blijkt een moorddadige bedreiging. De film laat zich daardoor ook lezen als een verhaal over macht. Victors afkomst, geld en kennis beschermen hem, terwijl anderen de gevolgen van zijn handelen dragen. In die interpretatie is het zichtbare monster slechts één onderdeel van de verschrikking: zijn schepper heeft al veel eerder zijn menselijkheid verloren.

Jimmy Sangster: de schrijver achter de camera

Jimmy Sangster behoorde tot de belangrijkste schrijvers uit Hammers bloeiperiode. Zijn scenario’s voor The Curse of Frankenstein (1957), Dracula (1958), The Revenge of Frankenstein (1958) en The Mummy (1959) hielpen de herkenbare Hammerwereld vorm te geven: krachtige personages, een hoog verteltempo en gruwel met soms een venijnig gevoel voor humor. Met The Horror of Frankenstein maakte hij zijn regiedebuut. Het scenario droeg zowel zijn naam als die van Jeremy Burnham. Sangster wilde het materiaal nadrukkelijk als zwarte komedie behandelen; dat blijkt ook uit zijn mondelinge loopbaangetuigenis bij het British Entertainment History Project. Hij keek later opvallend kritisch terug op zijn regiewerk. Tijdens een festivalgesprek in 2006 vertelde hij dat de film grappig bedoeld was, maar dat het publiek volgens hem onvoldoende lachte. Hij had plezier beleefd aan het draaien, maar vond zichzelf geen goede regisseur. Dat is een persoonlijke terugblik, geen definitief oordeel over de film, maar ze verduidelijkt wel waarom de toon zo anders is dan bij de Frankensteinfilms van Fisher. 

Ralph Bates als Victor Frankenstein

Ralph Bates speelt Victor met een koele, zelfgenoegzame uitstraling. Zijn baron is jong, aantrekkelijk en overtuigd van zijn eigen superioriteit. Het personage gebruikt zijn charme even gemakkelijk als zijn wetenschappelijke kennis. Bates kreeg rond deze periode meerdere belangrijke kansen bij Hammer. Hij verscheen in Taste the Blood of Dracula (1970) en speelde vervolgens de hoofdrol in Dr Jekyll and Sister Hyde (1971). Later bereikte hij een breed televisiepubliek als George Warleggan in Poldark en als de hoofdfiguur van de komedieserie Dear John. Zijn loopbaan toont dat hij zowel dreiging als komische onhandigheid kon overbreng Zijn Frankenstein is vooral interessant door de achteloosheid waarmee hij anderen behandelt. De verschrikking zit in zijn gebrek aan twijfel: hij beschouwt zijn eigen verlangens vrijwel vanzelfsprekend als belangrijker dan andermans leven.

Veronica Carlson en Kate O’Mara

Veronica Carlson vertolkt Elizabeth Heiss. Zij was voor het Hammerpubliek al een vertrouwd gezicht dankzij Dracula Has Risen from the Grave (1968), tegenover Christopher Lee, en Frankenstein Must Be Destroyed (1969), met Peter Cushing. Daardoor vormt zij een herkenbare verbinding tussen de klassieke Hammerperiode en deze nieuwe benadering.  Kate O’Mara speelt Alys, de huishoudster in het kasteel. Haar aanwezigheid draagt bij aan de volwassen, seksueel getinte sfeer waarmee de film zijn gotische verhaal aankleedt. O’Mara verscheen datzelfde jaar ook in The Vampire Lovers. Later werd ze internationaal bekend als Caress Morrell in Dynasty; televisiekijkers kennen haar eveneens uit onder meer Doctor Who, Howards’ Way en Absolutely Fabulous.  Als interpretatie vormen beide vrouwen een duidelijk contrast: Elizabeth vertegenwoordigt de mogelijkheid van een respectabel bestaan, terwijl Alys verbonden is met het dagelijkse leven en de verlangens binnen het kasteel. Victor benadert zijn omgeving echter voortdurend vanuit zijn eigen voordeel. Onder de bijrolspelers vallen vooral Dennis Price en Jon Finch op. Price had al een lange carrière achter de rug, met onder meer de Britse klassieker Kind Hearts and Coronets (1949). Finch stond juist aan de vooravond van twee belangrijke hoofdrollen: in Roman Polanski’s Macbeth (1971) en Alfred Hitchcocks Frenzy (1972). 

Hoe de film werd gemaakt

De opnamen vonden plaats van 16 maart tot 29 april 1970, voornamelijk in de EMI-MGM Elstree Studios in Borehamwood. Voor de begrafenis van professor Heiss werd ook gefilmd bij St Mary’s Church in North Mymms, Hertfordshire. Het gerapporteerde budget bedroeg ongeveer 200.000 Britse pond. De productie gebruikte opnieuw decors uit Taste the Blood of Dracula en The Vampire Lovers. Zulke hergebruikte interieurs hielpen Hammer om met beperkte middelen een rijkere kasteelwereld te suggereren. De film werd bovendien samen met Scars of Dracula op een dubbelprogramma uitgebracht. Achter de schermen verzorgde Moray Grant de fotografie, Scott MacGregor de artdirection en Chris Barnes de montage. De muziek was van Malcolm Williamson en Tom Smith was verantwoordelijk voor de make-upafdeling. Dat waren essentiële bijdragen aan de combinatie van laboratoriumgruwel, historische aankleding en de fysieke verschijning van het monster.

David Prowse: het lichaam van het monster

David Prowse was een bijzonder geschikte keuze voor een wezen dat onmiddellijk lichamelijke dreiging moest uitstralen. Met zijn lengte van ongeveer 1,98 meter en zijn achtergrond in krachttraining had hij een imposante aanwezigheid. Hij werd geboren in Bristol in 1935 en won van 1962 tot en met 1964 drie opeenvolgende Britse titels in het zwaargewichtheffen.  Zijn bijdrage aan The Horror of Frankenstein steunt vooral op lichaamstaal. Zijn omvang, houding en bewegingen maken het wezen gevaarlijk. De rol vraagt daarmee om een andere vorm van acteren dan die van Bates: Victor beheerst zijn omgeving met woorden, terwijl zijn schepping vooral door haar fysieke aanwezigheid werkt. Prowse had Frankenstein al eerder gespeeld, in de extravagante James Bondparodie Casino Royale uit 1967. Daarna volgden twee echte Hammervertolkingen:

  • The Horror of Frankenstein (1970), tegenover Ralph Bates.
  • Frankenstein and the Monster from Hell (1974), tegenover Peter Cushing.

Hij speelde het wezen dus in drie films, waarvan twee Hammerproducties. Dat onderscheid is belangrijk, omdat Casino Royale soms ten onrechte bij zijn Hammerwerk wordt geteld. In Frankenstein and the Monster from Hell kreeg zijn monster een veel zwaarder en behaarder uiterlijk. Daarmee liet zijn tweede Hammervertolking een heel andere schepping zien dan de lichamelijk nadrukkelijke figuur uit 1970.

Van Frankenstein naar Darth Vader

Prowse verscheen ook als lijfwacht in Stanley Kubricks A Clockwork Orange (1971). Zijn wereldfaam kwam vervolgens met Darth Vader in de oorspronkelijke Star Wars-trilogie. Hij gaf de figuur zijn lichamelijke gestalte; de beroemde stem werd ingesproken door James Earl Jones. Lucasfilm benadrukte bij zijn overlijden hoe belangrijk zijn houding en bewegingen waren voor Vaders dreiging.  Er loopt een boeiende lijn tussen zijn Frankensteinmonster en Darth Vader. Beide rollen laten zien hoeveel een acteur kan overbrengen wanneer gesproken tekst en gezichtsuitdrukking beperkt zijn. Een lichaam dat een kamer binnenkomt, stil blijft staan of zich langzaam omdraait, kan al voldoende zijn om spanning te scheppen. Prowse werkte bovendien achter de schermen aan een heel ander filmicoon: hij hielp Christopher Reeve lichamelijk voorbereiden op Superman (1978). Die samenwerking wordt bevestigd door de International Weightlifting Federation. Zijn ervaring met krachttraining vormde dus zowel de basis van zijn eigen rollen als een bijdrage aan die van andere acteurs.  Voor Britse kinderen was hij ook de Green Cross Code Man, de held uit verkeersveiligheidscampagnes. Voor zijn maatschappelijke inzet kreeg hij in 2000 een MBE. Prowse overleed op 28 november 2020, 85 jaar oud. Achter de beroemde monsters en het zwarte masker zat daarmee ook een man die jarenlang herkenbaar was als beschermer van kinderen in het verkeer. 

Een omstreden plaats binnen Hammer

De film heeft geen onbetwiste reputatie. Een terugblik van het British Film Institute rekent hem tot de tekenen dat Hammer rond 1970 moeite had om nieuwe wegen te vinden voor zijn beroemdste monsters. Hammer zelf presenteert hem juist als een van zijn ongewoonste horrorfilms. Dat verschil in waardering past bij een productie die bewust tussen ernst en spot balanceert.  Voor de liefhebber ligt de aantrekkingskracht precies in dat experiment: Ralph Bates als een opvallend jonge en gewetenloze Victor, Jimmy Sangster die zijn eigen horrorerfenis met zwarte humor benadert, en David Prowse die al vóór Star Wars bewijst hoeveel dreiging hij met zijn gestalte kon oproepen. The Horror of Frankenstein bewaart zo een bijzonder moment uit Hammers geschiedenis: een bekend monsterverhaal dat aan het begin van de jaren zeventig een nieuw gezicht probeerde te krijgen.

Geen opmerkingen:

Een reactie posten

CINEMA TRIOS IN GENK 1980

Remastered Een avond naar de film, aan de hand van een programma uit 1980 Een bioscoopprogramma kan een hele tijd terugbrengen. Op deze bewa...