De beklemmende film die Jeremy Renner onder de aandacht bracht
Een gesloten appartement, een ongemakkelijk gesprek en een man bij wie achter een alledaags uiterlijk een afschuwelijke werkelijkheid schuilgaat. Regisseur en scenarist David Jacobson maakte een Amerikaanse misdaadfilm die vooral als psychologisch drama werkt. De film opende op 21 juni 2002 in Los Angeles en New York en Jeremy Renner vertolkt Jeffrey Dahmer; Bruce Davison speelt zijn vader Lionel. Het verhaal concentreert zich op Dahmers volwassen leven in Milwaukee en onderbreekt dat met herinneringen aan zijn jeugd en zijn verhouding tot zijn vader. Zijn dagelijkse bestaan, zijn ontmoetingen en zijn pogingen om contact te leggen vormen het vertrekpunt. De ontmoeting met de jonge Rodney krijgt daarbij een belangrijke plaats. Door verleden en heden af te wisselen, bouwt Jacobson een gefragmenteerd portret op: de toeschouwer krijgt geleidelijk zicht op een man wiens verlangen naar gezelschap samengaat met manipulatie en een vernietigende behoefte aan controle. Jacobson vertelde bij de release dat hij wilde onderzoeken wat Dahmer tot zijn misdaden dreef. Hij probeerde de expliciete gruwel te beperken, hoewel het onderwerp en sommige beelden bijzonder verontrustend blijven. Zijn belangstelling ging naar de mens achter de misdrijven, zonder daarmee te willen zeggen dat die misdrijven begrijpelijk of verontschuldigbaar waren. Dat uitgangspunt verklaart waarom gesprekken, stiltes en gedragingen zoveel ruimte krijgen. De aanleiding voor het project lag onder meer bij Lionel Dahmers boek A Father’s Story. Daarin onderzoekt de vader zijn verhouding tot zijn zoon en stelt hij vragen over zijn eigen verantwoordelijkheid. Jacobson had ook een radio-interview met Lionel gehoord. Vooral het idee dat Jeffrey Dahmers geweld verbonden was met een extreme angst om mensen te verliezen, bleef hem bezighouden. Dat werd een centraal thema in zijn filmische benadering, al moet zo’n interpretatie worden onderscheiden van een sluitende verklaring voor de werkelijke misdaden. Jeremy Renner was ten tijde van Dahmer nog geen grote publieksnaam. Zijn latere bekendheid door The Hurt Locker, The Town en zijn rol als Hawkeye maakt deze vroege hoofdrol achteraf des te opmerkelijker. Hier moest hij vrijwel een volledige film dragen met een personage dat tegelijk teruggetrokken, ongemakkelijk en bedreigend kon overkomen. Zijn vertolking leverde hem een nominatie op voor beste mannelijke hoofdrol bij de Independent Spirit Awards van 2003. Renner beschreef de voorbereiding later als uitzonderlijk kort. In een interview met Backstage vertelde hij dat hij slechts twee uur kreeg om zich voor te bereiden op een auditie met ongeveer dertig pagina’s materiaal. Hij concentreerde zich daarom op de innerlijke toestand van het personage. Volgens zijn herinnering begonnen de opnamen twee dagen nadat hij de rol had gekregen. Jacobson vroeg hem vooral een emotionele aanwezigheid te vinden, in plaats van Dahmers uiterlijk en bewegingen nauwkeurig na te bootsen. Renner beschouwde die ervaring achteraf als een belangrijke les in vertrouwen op zijn instinct. De regisseur herinnerde zich daarnaast dat Renner tijdens audities opviel door wat hij tussen de regels door liet gebeuren. Kleine momenten en onuitgesproken gedachten gaven het personage meer inhoud dan alleen de geschreven dialoog. Jacobson hield van dat proces: acteurs uitproberen, verschillende interpretaties horen en zo nieuwe mogelijkheden in zijn eigen scenario ontdekken. In een later interview noemde hij zowel Renner als Artel Kayaru voorbeelden van talent dat hij via audities had gevonden. Bruce Davison, die Lionel Dahmer speelt, bracht aanzienlijk meer ervaring mee. Hij was al bekend van de horrorfilm Willard uit 1971 en had voor Longtime Companion een Oscarnominatie voor beste mannelijke bijrol ontvangen. Ook speelde hij senator Robert Kelly in X-Men. Zijn aanwezigheid gaf de kleine productie een acteur die een vaderfiguur met gezag, bezorgdheid en onzekerheid kon neerzetten. De vader-zoonverhouding sluit bovendien rechtstreeks aan bij het boek dat Jacobson tot het project inspireerde. Een andere belangrijke vertolking komt van Artel Kayaru, ook bekend als Artel Great, in de rol van Rodney. Zijn personage vormt een belangrijk tegenwicht voor Dahmers gesloten houding. Kayaru kreeg voor zijn optreden een nominatie voor beste debuutprestatie bij de Independent Spirit Awards. Daarmee werd ook zijn bijdrage erkend, naast de aandacht voor Renner. De verdere cast omvat Matt Newton als Lance Bell, Dion Basco als Khamtay, Kate Williamson als Dahmers grootmoeder, Sean Blakemore als Corliss en David Manis als een vakbondsvertegenwoordiger op het werk. Deze bijrollen plaatsen het hoofdpersonage in een herkenbare omgeving van familie, werk en toevallige ontmoetingen. De dreiging krijgt daardoor een alledaagse achtergrond, wat goed past bij Jacobsons benadering. Bij de historische juistheid is een onderscheid nodig: Dahmer is een gedramatiseerde speelfilm. Volgens de berichtgeving van Associated Press zijn verschillende personages samengesteld en losjes gebaseerd op werkelijke betrokkenen. Het maken van de film verliep binnen de beperkingen van een kleine onafhankelijke productie. Jacobson vertelde later dat veel producenten afwijzend of geschokt reageerden op het scenario. Om zijn bedoeling duidelijker te maken, schreef hij een verklaring van vier pagina’s die hij samen met het script verstuurde. Daarin legde hij uit welke thema’s hij wilde onderzoeken. Het onderwerp maakte financiering moeilijk, maar ook de gekozen benadering vroeg om uitleg: hij wilde een ernstig personagedrama maken rond een figuur die bij veel mensen onmiddellijk afkeer opriep. De opnamen vonden grotendeels plaats rond Los Angeles; ook Jacobsons ouderlijk huis werd gebruikt. Renner herinnerde zich een opnametijd van veertien dagen en omschreef de productie in een NPR-interview als een film van ongeveer 200.000 dollar. Dat zijn herinneringen van de acteur, geen gecontroleerde eindafrekening. Ze geven wel een duidelijk beeld van de snelheid en de beperkte middelen waarmee werd gewerkt. Achter de camera stond Chris Manley. Eric J. Larson verzorgde het productieontwerp, Dana Kay Hart de kostuums en Ricki Maslar de casting. De montage was van Bipasha Shom; de muziek werd verzorgd door Christina Agamanolis, Mariana Bernoski en Willow Williamson. Vooral de montage is voor de vertelvorm essentieel: de film beweegt tussen verschillende perioden, zodat jeugdherinneringen telkens een andere betekenis geven aan het volwassen gedrag dat de kijker ziet. Dat laatste is een interpretatie van de opbouw, geen claim dat de film een definitieve psychologische verklaring biedt. David Jacobsons belangstelling voor beschadigde en moeilijk te doorgronden personages bleef ook na Dahmer aanwezig. In Down in the Valley werkte hij later met Edward Norton en Evan Rachel Wood. In een interview met MovieMaker verklaarde hij dat moreel ingewikkelde personages hem aantrokken omdat zij verhalen onvoorspelbaar maken. Hij wilde ruimte laten voor tegenstrijdigheden in menselijk gedrag. Dahmer past duidelijk binnen die belangstelling en hielp hem toegang te krijgen tot een volgende, grotere productie. De bioscoopuitbreng bleef bescheiden. Volgens de geregistreerde Amerikaanse cijfers van The Numbers begon de film in twee zalen en bereikte hij maximaal vijf bioscopen tegelijk. Zijn betekenis werd daardoor vooral zichtbaar binnen de onafhankelijke filmwereld. In 2003 kreeg Dahmer drie Independent Spirit Award-nominaties: voor Jeremy Renner, voor Artel Kayaru en voor de John Cassavetes Award, waarbij David Jacobson en producent Larry Rattner werden genoemd. Geen van die nominaties werd omgezet in een overwinning. Voor Renner had de film een bijzonder belangrijk vervolg. Zijn optreden trok de aandacht van Kathryn Bigelow, die hem later de hoofdrol in The Hurt Locker gaf. Renner bevestigde die verbinding in een interview met NPR. De kleine, donkere productie werd zo een vroege stap naar een carrière waarin hij twee Oscarnominaties zou behalen en in grote internationale films zou verschijnen. Er bleef tegelijk een pijnlijke kant aan de verfilming van dit onderwerp. Bij de release liet een advocaat die families van slachtoffers vertegenwoordigde weten dat nieuwe publiciteit afschuwelijke herinneringen opriep. Dat hoort bij de geschiedenis van deze film: achter het scenario en de acteerprestaties liggen echte slachtoffers en nabestaanden. Dahmer uit 2002 neemt daardoor een ongemakkelijke plaats in de misdaadcinema in. Als filmische interpretatie ontleent hij zijn kracht aan een beperkt decor, gespannen ontmoetingen en een hoofdrol waarin Renner veel met terughoudendheid probeert uit te drukken. Voor wie zijn latere werk kent, toont de film hoe vroeg hij al een moeilijke hoofdrol kon dragen. Voor David Jacobson bood hij de gelegenheid om met weinig middelen een persoonlijke, verontrustende benadering van een berucht onderwerp uit te werken.

Geen opmerkingen:
Een reactie posten