maandag 31 augustus 2026

THE INCREDIBLE SHRINKING MAN 1957

Ontworpen door Jp

De man die kleiner werd… en een gewone wereld veranderde in een levensgevaarlijk universum

In 1957 verscheen bij Universal-International een sciencefictionfilm die op het eerste gezicht leek te behoren tot de populaire reeks monster- en atoomfilms van de jaren vijftig. Maar The Incredible Shrinking Man bleek iets heel anders te zijn. Geen buitenaards leger dat de aarde aanviel, geen reusachtig prehistorisch monster dat een stad vernielde, maar één gewone man die langzaam kleiner en kleiner werd. Regisseur Jack Arnold maakte van dat eenvoudige uitgangspunt een van de merkwaardigste en meest aangrijpende sciencefictionfilms van zijn tijd. De film werd geproduceerd door Albert Zugsmith, het scenario werd geschreven door Richard Matheson naar zijn eigen roman The Shrinking Man, en Grant Williams kreeg de hoofdrol van Robert Scott Carey. De Amerikaanse productie van Universal-International duurt ongeveer 81 minuten en werd in zwart-wit opgenomen. De productie liep van mei tot midden juli 1956; de film ging op 22 februari 1957 in New York in première en werd vervolgens in het voorjaar van 1957 verder uitgebracht.

HET VERHAAL — EEN GEWONE ZOMERDAG WORDT EEN NACHTMERRIE
Scott Carey en zijn vrouw Louise genieten van een boottocht wanneer Scott alleen aan dek achterblijft. Plotseling drijft de boot door een vreemde nevel. Zijn lichaam wordt bedekt met een glinsterende substantie, maar aanvankelijk lijkt er niets aan de hand. Maanden later merkt Scott dat zijn kleding ruimer zit. Eerst denkt hij aan gewichtsverlies, maar al snel blijkt iets veel vreemders te gebeuren: hij wordt werkelijk kleiner. Artsen staan aanvankelijk machteloos. Uiteindelijk wordt duidelijk dat de vreemde blootstelling, gecombineerd met een latere chemische blootstelling, zijn lichaam heeft veranderd. Het proces stopt niet. Scott verliest centimeters, vervolgens tientallen centimeters, en daarmee langzaam ook het normale leven dat hij kende.

Wat de film zo bijzonder maakt, is dat het krimpen niet alleen als spectaculair trucje wordt gebruikt. Scott ziet zijn huwelijk veranderen, verliest zijn zelfstandigheid en voelt hoe de wereld hem letterlijk boven het hoofd groeit. Zijn vrouw Louise probeert hem bij te staan, maar Scott wordt verbitterd en opstandig. Wanneer hij klein genoeg is geworden om in een poppenhuis te wonen, is een huiskat plotseling geen huisdier meer maar een roofdier. Nadat iedereen denkt dat Scott door de kat is gedood, bevindt hij zich alleen in de kelder. Daar verandert de film bijna volledig van karakter. Een speldenprik, een broodkruimel, een waterdruppel en vooral een spin worden zaken van leven en dood. Het vertrouwde Amerikaanse huis verandert in een onbekende wildernis.

RICHARD MATHESON — DE MAN ACHTER HET VERHAAL
De kracht van de film begint bij schrijver Richard Matheson, een van de belangrijkste Amerikaanse fantastische schrijvers van de twintigste eeuw. Matheson schreef niet alleen het scenario, maar baseerde het op zijn eigen roman The Shrinking Man. Hij zou eveneens bekend worden door onder meer I Am Legend en talrijke verhalen en scenario's voor film en televisie. Zijn oorspronkelijke scenario voor The Incredible Shrinking Man gebruikte een structuur met flashbacks. Dat concept werd later omgevormd tot een meer chronologisch verteld verhaal; Richard Alan Simmons leverde daarbij niet-gecrediteerd scenariowerk. Matheson maakte van Scotts lot meer dan lichamelijke horror. De werkelijke vraag is wat er van een mens overblijft wanneer alles wat zijn plaats in de wereld bepaalde verdwijnt: zijn werk, huis, huwelijk, lichamelijke kracht en uiteindelijk zelfs zijn normale verhouding tot ruimte en materie. Daarom is vooral het einde zo ongewoon. Waar veel sciencefictionfilms uit de jaren vijftig eindigden met de vernietiging van het monster of de ontdekking van een geneesmiddel, durfde The Incredible Shrinking Man veel verder te gaan. Scotts voortdurende verkleining krijgt uiteindelijk bijna een filosofische en kosmische betekenis. Criterion omschrijft de film dan ook als een werk waarin populaire sciencefiction uitmondt in existentialistische vragen over de plaats van de mens in het universum.

JACK ARNOLD — MEESTER VAN DE JAREN-VIJFTIG-SCIENCEFICTION
Regisseur Jack Arnold was voor deze film vrijwel de ideale keuze. Hij had zich bij Universal al bewezen met sciencefiction als It Came from Outer Space en Creature from the Black Lagoon. Arnold begreep dat fantastische cinema pas werkelijk overtuigend wordt wanneer het onmogelijke zo ernstig mogelijk wordt behandeld. Scott Carey wordt daarom nooit een komische kleine man. Arnold laat ons steeds meer naar de wereld kijken vanuit Scotts standpunt. Een trap wordt een bouwwerk, een kelder een enorm landschap en een spin een monster. Arnold wilde aanvankelijk Dan O'Herlihy voor Scott Carey, maar die rol kwam uiteindelijk bij Grant Williams terecht. Dat bleek een belangrijke keuze. Williams had de fysieke uitstraling van een typische Amerikaanse hoofdrolspeler uit die periode, waardoor zijn geleidelijke machteloosheid des te sterker werkte.

GRANT WILLIAMS — SCOTT CAREY
Voor Grant Williams werd Scott Carey zijn beroemdste filmrol. Williams moest in feite verschillende versies van dezelfde man spelen. In het begin is Scott een normale, zelfverzekerde echtgenoot. Naarmate hij kleiner wordt, veranderen zijn houding en karakter. Hij wordt boos, gekwetst en soms hard tegenover Louise. Vervolgens wordt hij een bijna Robinson-Crusoeachtige overlever die in de kelder opnieuw moet leren eten, drinken, klimmen, vechten en schuilen. Voor Williams was dat bovendien een bijzonder technische manier van acteren. Hij moest reageren op bedreigingen die bij bepaalde effectopnamen niet werkelijk op dezelfde schaal voor hem aanwezig waren. Toch moest zijn angst voor de kat en de spin geloofwaardig blijven. Dat maakt zijn prestatie belangrijker dan men op het eerste gezicht zou denken: zonder een ernstige Scott Carey zouden de speciale effecten slechts trucage zijn geweest.

RANDY STUART — LOUISE CAREY
Randy Stuart speelt Louise Carey, Scotts vrouw. Zij vormt vooral tijdens het eerste gedeelte het menselijke tegengewicht voor Scotts groeiende wanhoop. Louise ziet haar echtgenoot letterlijk verdwijnen en kan weinig anders doen dan proberen hem te helpen. Stuart speelde haar niet als een hysterische heldin, maar eerder als een vrouw die steeds machtelozer moet toezien hoe haar man van haar verwijderd raakt. De combinatie Williams-Stuart geeft het fantastische uitgangspunt daardoor een huiselijke en soms tragische ondertoon. Randy Stuart staat samen met Grant Williams bovenaan de officiële cast.

APRIL KENT EN DE ANDERE CASTLEDEN
April Kent speelt Clarice Bruce, een vrouw die Scott ontmoet wanneer hij al sterk gekrompen is. Omdat zij zelf uitzonderlijk klein is, ervaart Scott bij haar korte tijd opnieuw een gevoel van normaliteit. Maar zelfs die hoop verdwijnt wanneer blijkt dat hij blijft krimpen. Paul Langton speelt Charlie Carey, Scotts broer. Raymond Bailey is Dr. Thomas Silver en William Schallert speelt Dr. Arthur Bramson, twee artsen die betrokken raken bij het onderzoek naar Scotts onverklaarbare toestand. Verder zien we onder anderen Frank Scannell als Barker, Helene Marshall en Diana Darain als verpleegsters, Billy Curtis, John Hiestand en Lock Martin. AFI vermeldt zelfs de spin onder de castinformatie als “Tamara, a spider”. William Schallert zou uitgroeien tot een bijzonder productieve Amerikaanse karakteracteur, terwijl Raymond Bailey later bij een groot televisiepubliek bekend werd als bankier Milburn Drysdale in The Beverly Hillbillies. In The Incredible Shrinking Man vervullen zij echter een andere functie: hun medische autoriteit maakt Scotts onmogelijke ziekte geloofwaardiger. Er wordt niet eenvoudig gezegd dat hij “magisch” krimpt; de film probeert het verschijnsel binnen de toenmalige sciencefictionlogica van straling, chemicaliën en medische wetenschap te plaatsen.

ALBERT ZUGSMITH — DE PRODUCENT
De naam Albert Zugsmith onderaan uw poster is dus volledig terecht. Hij was daadwerkelijk de producent. Zugsmith werkte in Hollywood aan uiteenlopende commerciële films en begreep hoe een sensationeel onderwerp verkocht kon worden. De titel The Incredible Shrinking Man klinkt als pure jaren-vijftig-exploitation, maar daaronder zat een opvallend ernstige film. Universal-International was de productiemaatschappij en Universal verzorgde de distributie. Daarom is ook de vermelding “A Universal-International Picture” historisch correct.

HOE DE FILM WERD GEMAAKT — EEN WERELD VAN REUSACHTIGE VOORWERPEN
Het grootste technische probleem was vanzelfsprekend: hoe laat je een volwassen acteur steeds kleiner worden zonder digitale effecten, die in 1956 uiteraard niet bestonden? Daarvoor combineerde de ploeg verschillende technieken. Speciale fotografie, optische effecten, compositing en speciaal gebouwde decors en rekwisieten moesten samen de illusie creëren. De officiële credits noemen Clifford Stine voor de speciale fotografie, Roswell A. Hoffman en Everett H. Broussard voor optische effecten en Charles Baker voor speciale effecten. De artdirection was van Alexander Golitzen en Robert Clatworthy, terwijl Russell A. Gausman en Ruby R. Levitt verantwoordelijk waren voor de setdecoratie. Dat decorwerk is essentieel. Zodra Scott extreem klein wordt, kon men niet eenvoudig een gewone kelder filmen. Voorwerpen moesten enorm worden nagebouwd zodat Grant Williams er fysiek tussen kon bewegen. Daardoor kon hij werkelijk tegen gigantische objecten leunen, klimmen en vechten. Een gewone schaar werd voor Scott een enorm metalen obstakel; draad werd bijna touw en alledaagse voorwerpen kregen de afmetingen van industriële constructies. Juist die tastbaarheid zorgt ervoor dat veel effecten bijna zeventig jaar later nog steeds charme en overtuigingskracht bezitten. De opnamen bleken arbeidsintensief. Volgens productiegegevens werden speciale-effectsscènes gedurende de productie opgenomen en werd ook gebruikgemaakt van grote sets op het Universal-terrein. De productie liep uiteindelijk uit en bepaalde effectopnamen moesten opnieuw worden gemaakt.

DE KAT — VAN HUISDIER TOT ROOFDIER
Een van de meest memorabele ideeën is Scotts confrontatie met de huiskat. Op menselijke schaal is het dier vertrouwd; vanuit Scotts perspectief worden tanden, klauwen en ogen plotseling die van een enorm roofdier. Het is een prachtig voorbeeld van Arnolds werkwijze: hij hoefde geen fantasiedier te bedenken. Alleen Scotts schaal veranderde. Daarmee veranderde automatisch onze waarneming van het dier.

DE SPIN — HET MONSTER DAT GEEN MONSTER WAS
Nog beroemder is de spin in de kelder. Ook hier is het uitgangspunt eenvoudig: de spin is niet werkelijk reusachtig; Scott is zo klein geworden dat zij voor hem reusachtig lijkt. De confrontatie vormt het hoogtepunt van Scotts overlevingsstrijd. Hij moet improviseren met wat voor hem enorme materialen zijn geworden. De scène combineert speciale fotografie, schaalwerking en montage en is een schoolvoorbeeld geworden van praktische sciencefictioneffecten uit de jaren vijftig. Criterion besteedt in zijn gerestaureerde uitgave zelfs een afzonderlijk programma aan de speciale effecten van de film.

DE MENSEN ACHTER DE CAMERA
Ook achter Arnold stond een ervaren Universal-ploeg. Ellis W. Carter verzorgde de fotografie, Al Joseph de montage, Alexander Golitzen en Robert Clatworthy de artdirection en Gausman en Levitt de setdecoratie. Bud Westmore en Jack Kevan waren betrokken bij de make-up. Joseph Gershenson hield toezicht op de muziek en Ray Anthony verzorgde een trompetsolo. Het geluid werd onder meer verzorgd door Leslie I. Carey en Robert Pritchard. Het laat zien dat The Incredible Shrinking Man geen haastig in elkaar gezette goedkope monsterfilm was, maar een studioproductie waarvoor Universal ervaren vakmensen inzette.

ZWART-WIT, MAAR EEN WERELD VOL VERBEELDING
Hoewel onze affiche de film prachtig vertaalt naar de felle kleuren van een geschilderde jaren-vijftig-bioscoopposter, werd de film zelf in zwart-wit uitgebracht. Dat zwart-witbeeld helpt de keldergedeelten zelfs: diepe schaduwen, enorme objecten en donkere hoeken krijgen een bijna nachtmerrieachtige uitstraling. AFI vermeldt bovendien het Westrex Recording System voor het geluid.

MEER DAN EEN MONSTERFILM
Daar ligt uiteindelijk de reden waarom The Incredible Shrinking Man de tand des tijds zo goed heeft doorstaan. De spectaculaire beelden — de reusachtige kat, de spin, het poppenhuis en de enorme dagelijkse gebruiksvoorwerpen — zijn onvergetelijk, maar vormen niet het werkelijke hart van de film. Scott Carey verliest stukje bij beetje alles waarmee een mens zichzelf normaal definieert. Eerst zijn lengte, vervolgens zijn maatschappelijke positie, zijn relatie tot andere mensen en ten slotte bijna zijn zichtbaarheid in de wereld. En wanneer hij uiteindelijk naar het onmetelijke universum kijkt, verandert zijn angst in een soort berusting. De film die begon als een sensationeel verhaal over een man die kleiner wordt, eindigt als een bespiegeling over het oneindig grote en het oneindig kleine. Criterion noemt juist die combinatie van ingenieuze effecten en een metafysisch einde als een van de eigenschappen waardoor de film een ijkpunt van de sciencefiction werd.

THE INCREDIBLE SHRINKING MAN — EEN KLASSIEKER UIT 1957
Bijna zeventig jaar na zijn ontstaan blijft Jack Arnolds film een bijzonder werk. Grant Williams geeft Scott Carey menselijkheid en tragiek, Randy Stuart vormt als Louise het emotionele anker, Richard Matheson leverde het oorspronkelijke idee en scenario, Albert Zugsmith produceerde en een ervaren Universal-ploeg bouwde letterlijk een wereld waarin een schaar, kat of spin levensgevaarlijk kon worden. Wat in 1957 verkocht kon worden als een sensationele Universal-International sciencefictionfilm bleek uiteindelijk veel meer te zijn: een verhaal over een gewone man die steeds kleiner wordt, maar juist daardoor gedwongen wordt na te denken over iets onmetelijk groots — de plaats van de mens in het universum.


Geen opmerkingen:

Een reactie posten

CINEMA TRIOS IN GENK 1980

Remastered Een avond naar de film, aan de hand van een programma uit 1980 Een bioscoopprogramma kan een hele tijd terugbrengen. Op deze bewa...