zondag 13 september 2026

THE QUATERMASS XPERIMENT 1955

Ontworpen door Jp

De Britse film die wetenschap, ruimteangst en lichamelijke verschrikking samenbracht

The Quatermass Xperiment uit 1955 is een van de belangrijkste Britse sciencefiction- en horrorfilms van de jaren vijftig. De film werd geregisseerd door Val Guest, geproduceerd door Anthony Hinds en uitgebracht door Hammer Film Productions. Het scenario van Richard Landau en Val Guest was gebaseerd op de succesvolle BBC-televisieserie The Quatermass Experiment uit 1953, geschreven door Nigel Kneale. De film was van grote betekenis voor Hammer. Enkele jaren voordat de studio wereldberoemd werd met kleurrijke gotische horrorfilms als The Curse of Frankenstein en Dracula, bewees The Quatermass Xperiment dat er een groot publiek bestond voor ernstige, grimmige en volwassen horror. Hammer beschouwt de productie nog altijd als een van zijn belangrijkste vroege films. British Film Institute, Hammer Films


Het verhaal

In Groot-Brittannië heerst grote onrust wanneer een experimentele raket onverwacht naar de aarde terugkeert. Het ruimtetuig werd gebouwd en gelanceerd door de British-American Rocket Group, een wetenschappelijke organisatie onder leiding van professor Bernard Quatermass. Quatermass is een briljante maar bijzonder eigenzinnige wetenschapper. Hij is ervan overtuigd dat de mens de ruimte moet verkennen en laat zich daarbij niet gemakkelijk tegenhouden door overheidsregels, politieke bezwaren of bezorgde ambtenaren. Zijn eerste bemande ruimtevlucht moet aantonen dat Groot-Brittannië een belangrijke rol kan spelen in de toekomstige verovering van de ruimte. De missie verloopt echter niet volgens plan. Kort na de lancering wordt ieder contact met de raket verloren. Dagenlang weet niemand wat er met het toestel en de drie astronauten is gebeurd. Vervolgens verschijnt de raket plotseling opnieuw op de radar. Ze keert ongecontroleerd terug en stort neer in een landelijk gebied in Engeland. Brandweerwagens, ziekenwagens, politiemannen, journalisten en nieuwsgierige inwoners haasten zich naar de plaats van de ramp. Tussen het gedrang arriveert ook professor Quatermass, vergezeld door zijn medewerkers en enkele vertegenwoordigers van de overheid. Quatermass wil onmiddellijk toegang tot het ruimtetuig, maar wordt geconfronteerd met politieagenten en ambtenaren die hem verantwoordelijk houden voor een experiment waarvoor hij niet alle vereiste toestemmingen zou hebben gekregen. De spanning neemt toe wanneer men probeert de gesloten raket te openen. Binnen zouden zich drie bemanningsleden moeten bevinden: Victor Carroon, Ludwig Reichenheim en Charles Green. Wanneer het luik uiteindelijk wordt geopend, blijkt er iets volkomen onverklaarbaars te zijn gebeurd. Victor Carroon wordt levend aangetroffen, maar verkeert in een diepe lichamelijke en geestelijke shock. Hij kan nauwelijks praten en lijkt niet werkelijk te begrijpen wat er rondom hem gebeurt. Over het lot van zijn twee collega’s bestaat aanvankelijk grote onzekerheid. In de cabine bevinden zich aanwijzingen dat zij daar aanwezig zijn geweest, maar de onderzoekers kunnen niet verklaren wat er tijdens de vlucht is voorgevallen. Carroon wordt overgebracht naar een beveiligde medische afdeling, waar dokter Briscoe hem onderzoekt. Zijn vrouw Judith Carroon wijkt nauwelijks van zijn zijde. Zij probeert contact met hem te krijgen, maar de man die naar de aarde is teruggekeerd lijkt niet meer dezelfde Victor te zijn die aan de reis begon. Professor Quatermass laat de gegevens en filmopnamen uit de raket onderzoeken. Langzaam groeit het vermoeden dat de astronauten tijdens hun verblijf in de ruimte in aanraking zijn gekomen met iets wat de wetenschap nog niet kent. Het is niet duidelijk of het om straling, besmetting, een onbekend organisme of een andere buitenaardse invloed gaat. Intussen begint Carroons gezondheid op verontrustende wijze te veranderen. Zijn lichaam vertoont verschijnselen waarvoor de artsen geen medische verklaring kunnen vinden. Hij lijkt zwakker te worden, maar tegelijkertijd ontstaat in hem een vreemde kracht. Zijn gedrag wordt steeds afstandelijker en zijn menselijke persoonlijkheid lijkt langzaam te verdwijnen. Quatermass beseft dat hij niet alleen moet achterhalen wat er in de ruimte is gebeurd. Hij moet ook ontdekken wat er met Victor Carroon gebeurt en of diens toestand een gevaar kan vormen voor andere mensen. Daarbij botst hij herhaaldelijk met de overheid en met inspecteur Lomax van Scotland Yard, die de zaak aanvankelijk vanuit een traditioneel politieonderzoek probeert te benaderen. Wat volgt is een duistere zoektocht door laboratoria, ziekenhuizen, verlaten straten en nachtelijke delen van Londen. Wetenschappers en politiemensen proberen samen een verschijnsel te begrijpen waarvoor geen bestaande regels gelden. Terwijl de tijd steeds verder dringt, wordt duidelijk dat de terugkeer van de raket mogelijk niet alleen een mislukte wetenschappelijke missie was. Misschien heeft de mens tijdens zijn eerste stappen in het onbekende iets mee naar huis gebracht. Meer hoeft men vooraf niet te weten. De film ontleent een groot deel van zijn kracht aan de geleidelijke ontdekking van wat er precies met Carroon en zijn collega’s is gebeurd.

Van BBC-televisie naar de bioscoop

Het verhaal begon niet in de bioscoop, maar op de Britse televisie. De BBC zond The Quatermass Experiment in de zomer van 1953 uit als een zesdelige televisieserie. Nigel Kneale schreef het verhaal en Rudolph Cartier verzorgde de productie en regie. Televisiedrama werd in die tijd dikwijls rechtstreeks uitgezonden. Dat gaf de serie een nerveuze, bijna onvoorspelbare sfeer. Kijkers moesten iedere week wachten op het volgende gedeelte. Het werd een waar televisieverschijnsel en maakte van professor Quatermass een van de eerste grote helden uit de Britse televisiesciencefiction. Van de oorspronkelijke zes afleveringen werden alleen de eerste twee op film vastgelegd; de overige afleveringen zijn niet volledig bewaard gebleven. Daardoor is de Hammer-verfilming tevens een belangrijke overlevering van het verhaal, al verschilt de film op verscheidene punten sterk van de televisieversie. Producent Anthony Hinds zag onmiddellijk de mogelijkheden van een bioscoopbewerking. Hammer nam op 24 augustus 1953, slechts twee dagen na de uitzending van de laatste aflevering, contact op met de BBC over de filmrechten. De televisieserie duurde samen ongeveer drie uur. Voor de bioscoop moest het verhaal worden teruggebracht tot ongeveer tachtig minuten. Scenarist Richard Landau en regisseur Val Guest verwijderden daarom talrijke nevenfiguren, verkortten de wetenschappelijke onderzoeken en versnelden de gebeurtenissen aanzienlijk. De film begint vrijwel onmiddellijk met de neergestorte raket. Wat in de televisieserie gedurende een veel langere periode werd opgebouwd, wordt in de bioscoopversie in enkele minuten duidelijk gemaakt. Hierdoor kreeg de film het tempo van een politieonderzoek en een eigentijdse rampenfilm.

Waarom “Xperiment” verkeerd werd gespeld

De opvallende spelling van de titel was geen vergissing. De oorspronkelijke BBC-serie heette gewoon The Quatermass Experiment. Hammer liet voor de film bewust de eerste letter E van “Experiment” weg. De letter X verwees naar het Britse X-certificaat. Films met deze classificatie mochten destijds alleen worden bezocht door personen van zestien jaar en ouder. Veel Britse producenten waren bang dat een X-certificaat hun publiek zou beperken. Hammer besloot het daarentegen als reclame te gebruiken. De studio benadrukte de X in affiches en advertenties en gebruikte verkoopslogans als “Xploit the Xcitement”. De titel beloofde het publiek dat dit geen onschuldige kinderfilm over raketten en ruimtevaart zou worden, maar een ernstige en angstaanjagende voorstelling. De film was pas de twaalfde productie die dit in 1951 ingevoerde Britse X-certificaat ontving. Bij latere uitgaven werd soms opnieuw de gewone spelling The Quatermass Experiment gebruikt, maar de titel met de opvallende X bleef de bekendste.

Regisseur Val Guest

Val Guest, geboren als Valmond Maurice Grossman in 1911, begon zijn loopbaan niet als horrorregisseur. Hij werkte aanvankelijk als journalist, cartoonist en scenarioschrijver. In de Britse filmindustrie werd hij vooral bekend door zijn werk aan komedies. Hij schreef onder meer mee aan populaire Britse komedies als Oh, Mr Porter! en Ask a Policeman. In 1943 maakte hij zijn regiedebuut met Miss London Ltd. Voor Hammer regisseerde hij vervolgens onder meer Life with the Lyons, The Men of Sherwood Forest en Break in the Circle. Aanvankelijk was Guest niet bijzonder enthousiast over The Quatermass Xperiment. Sciencefiction behoorde niet tot zijn favoriete genres. Hij nam de televisiescenario’s van Nigel Kneale mee op vakantie naar Tanger. Pas nadat zijn echtgenote, de Amerikaanse actrice Yolande Donlan, hem aanspoorde ze werkelijk te lezen, raakte hij onder de indruk van het materiaal. Guest begreep dat het verhaal alleen zou werken wanneer hij het fantastische onderwerp zo ernstig en realistisch mogelijk behandelde. Hij wilde geen sprookjesachtige ruimtefilm maken, maar wat hij zelf omschreef als een soort “science fact”-film: alsof een cameraploeg een werkelijke ramp en het daaropvolgende onderzoek registreerde. Hij vond inspiratie in Panic in the Streets uit 1950 van Elia Kazan. Die film combineerde een politiejacht met een medisch gevaar en gebruikte echte locaties om een documentaire indruk te wekken. Guest paste een soortgelijke benadering toe. Hij gebruikte handcamera’s, snelle dialogen en acteurs die soms door elkaar heen spraken. Dat was ongewoon in een periode waarin veel Britse films zeer netjes, theatraal en statisch werden opgenomen. De camera staat midden tussen brandweermannen, politieagenten, journalisten en nieuwsgierige omstanders. Daardoor lijkt de landing van de raket bijna op werkelijk nieuwsbeeld. Guest bereidde zijn opnamen uiterst nauwkeurig voor. Hij tekende vrijwel ieder camerastandpunt vooraf uit en plaatste zijn storyboards op een bord, zodat de ploeg precies wist welke beelden die dag moesten worden gemaakt. Sommige medewerkers vonden zijn werkwijze nogal mechanisch, maar de grondige voorbereiding was noodzakelijk vanwege het bijzonder kleine budget en het korte opnameschema. Later regisseerde Guest nog Quatermass 2 uit 1957. Daarnaast maakte hij onder andere The Abominable Snowman, Hell Is a City, The Day the Earth Caught Fire, When Dinosaurs Ruled the Earth en verschillende komedies en thrillers. Hij overleed in 2006 op 94-jarige leeftijd.

Brian Donlevy als professor Bernard Quatermass

De hoofdrol werd gespeeld door de Amerikaans-Ierse acteur Brian Donlevy. Zijn aanwezigheid was gedeeltelijk het gevolg van Hammers zakelijke samenwerking met de Amerikaanse producent en distributeur Robert L. Lippert. Lippert hielp Hammers films financieren en distribueren in de Verenigde Staten. In ruil daarvoor werden geregeld Amerikaanse acteurs ingezet, zodat de films gemakkelijker aan Amerikaanse bioscopen konden worden verkocht. Donlevy moest The Quatermass Xperiment internationale herkenbaarheid geven. Donlevy was geen onbekende. Hij had in de jaren dertig en veertig talrijke harde militairen, misdadigers, zakenmannen en gezagsfiguren gespeeld. Voor zijn vertolking van sergeant Markoff in Beau Geste uit 1939 ontving hij een Oscarnominatie voor beste mannelijke bijrol. Hij was eveneens bekend uit The Great McGinty, The Glass Key, Wake Island en Hangmen Also Die! Zijn Quatermass is een dominante, koppige en soms bijzonder onaangename man. Hij spreekt kortaf, duldt weinig tegenspraak en behandelt overheidsfunctionarissen alsof zij zijn wetenschappelijke vooruitgang alleen maar hinderen. Achter die hardheid schuilt evenwel een man die beseft dat hij persoonlijk verantwoordelijk kan zijn voor de gevolgen van zijn experiment. Deze voorstelling verschilde sterk van de Quatermass die acteur Reginald Tate in de oorspronkelijke BBC-serie had gespeeld. Tate maakte van hem een nadenkende, bezorgde en menselijkere wetenschapper. Donlevy speelde hem meer als een Amerikaanse commandant of harde rechercheur. Nigel Kneale was uitgesproken ontevreden over de casting. Hij vond Donlevy te autoritair en beweerde dat hij van de bedachtzame professor een gesloten, hardhandige figuur had gemaakt. Sommige latere verhalen schilderden Donlevy bovendien af als ongeïnteresseerd of voortdurend onder invloed tijdens de opnamen. Regisseur Val Guest weersprak echter dat Donlevy op de set voortdurend dronken zou zijn geweest. Hoe men de vertolking ook beoordeelt, Donlevy geeft de film een krachtige motor. Zijn Quatermass blijft voortdurend handelen en weigert zich door angst of bureaucratie te laten verlammen. Hij keerde terug in dezelfde rol in Quatermass 2 en werd daarmee de enige acteur die Quatermass in twee Hammer-bioscoopfilms speelde.

Richard Wordsworth als Victor Carroon

De meest aangrijpende vertolking komt van Richard Wordsworth als astronaut Victor Carroon. Wordsworth was een achterkleinzoon van de beroemde dichter William Wordsworth en had een klassieke toneelopleiding genoten. Voor deze rol moest hij grotendeels zonder gewone dialogen werken. Carroon is geen traditioneel filmmonster. Hij wordt voorgesteld als een zieke, getraumatiseerde en eenzame man die nauwelijks begrijpt wat er met hem gebeurt. Wordsworth gebruikt zijn lichaam, ogen, ademhaling en trage bewegingen om zijn angst en vervreemding zichtbaar te maken. Val Guest en grimeur Phil Leakey wilden nadrukkelijk vermijden dat Carroon alleen afzichtelijk of kwaadaardig zou lijken. Het publiek moest medelijden met hem kunnen voelen. Onder de lichamelijke verschrikking moest nog altijd iets van de verdwenen astronaut herkenbaar blijven. Wordsworths magere gezicht, hoge jukbeenderen en diepe slapen hielpen de grimeur om een spookachtige indruk te creëren. De acteur hoefde nauwelijks overdreven te bewegen. Zijn stille aanwezigheid en starende blik zijn dikwijls angstaanjagender dan een luidruchtige monstervoorstelling. Na deze film verscheen Wordsworth onder meer in The Camp on Blood Island, The Revenge of Frankenstein, The Curse of the Werewolf en verschillende Britse televisieseries. Toch bleef Victor Carroon zijn bekendste filmrol.

Jack Warner als inspecteur Lomax

Jack Warner speelt inspecteur Lomax van Scotland Yard. Warner was een zeer geliefde Britse acteur die dikwijls gewone, betrouwbare gezagsfiguren vertolkte. Hij werd vooral beroemd als politieman George Dixon. Hij speelde dit personage voor het eerst in de film The Blue Lamp uit 1950 en vervolgens jarenlang in de BBC-serie Dixon of Dock Green. Voor het Britse publiek van de jaren vijftig straalde Warner onmiddellijk vertrouwdheid en degelijkheid uit. Lomax vormt een tegengewicht voor Quatermass. Waar de professor ongeduldig, agressief en uitsluitend op het wetenschappelijke gevaar gericht is, moet Lomax rekening houden met bewijs, wettelijke procedures en de veiligheid van het publiek. Hij is niet dwaas of laf; hij beschikt eenvoudigweg nog niet over de kennis die Quatermass heeft. De samenwerking tussen de twee mannen geeft de film een belangrijk deel van zijn spanning. De ene vertegenwoordigt de wetenschap, de andere de openbare orde. Geen van beiden kan de crisis alleen oplossen. In Quatermass 2 werd Lomax niet opnieuw door Warner gespeeld, maar door John Longden.

Margia Dean als Judith Carroon 

De Amerikaanse actrice Margia Dean vertolkt Judith, de vrouw van Victor Carroon. Ook haar casting vergrootte de verkoopbaarheid van de film in de Verenigde Staten. Dean was eerder schoonheidskoningin geweest en werkte voornamelijk in Amerikaanse avonturenfilms, misdaadfilms en westerns. Ze verscheen onder meer in Ambush at Tomahawk Gap, The Quatermass Xperiment, The Big Showdown en later The Curse of the Faceless Man. Judith vertegenwoordigt de menselijke kant van het drama. Voor de wetenschappers is Victor een patiënt en mogelijk een onbekend biologisch verschijnsel. Voor haar blijft hij haar echtgenoot. Zij wil hem beschermen en weigert hem uitsluitend als proefmateriaal of gevaar te beschouwen. Haar wantrouwen tegenover Quatermass is begrijpelijk. De professor lijkt soms meer belangstelling te hebben voor wat hij kan ontdekken dan voor het lot van de man die hij de ruimte in heeft gestuurd. Via Judith stelt de film daarom ook een morele vraag: hoe ver mag een wetenschapper gaan wanneer mensenlevens deel uitmaken van zijn experiment?

David King-Wood als dokter Briscoe

David King-Wood speelt dokter Gordon Briscoe, de arts die Victor onderzoekt en Quatermass bijstaat. Briscoe is rustiger en menselijker dan zijn werkgever. Hij probeert de medische feiten te begrijpen zonder de patiënt uit het oog te verliezen. De rol is belangrijk omdat Briscoe tussen Quatermass en Judith staat. Hij begrijpt de wetenschappelijke noodzaak van het onderzoek, maar toont meer medeleven met de familie. King-Wood speelde in talrijke Britse toneel-, film- en televisieproducties, vaak als officier, arts of andere gezagsdrager.

Thora Hird als Rosie

De geliefde Britse karakteractrice Thora Hird verschijnt in een korte maar gedenkwaardige rol als Rosie, de vrouw van een zwerver. Haar optreden biedt heel even een alledaags en menselijk contrast met de steeds dreigender gebeurtenissen. Hird groeide later uit tot een van de bekendste Britse televisiepersoonlijkheden. Ze werd gewaardeerd om haar warme humor en haar geloofwaardige vertolkingen van arbeidersvrouwen en sterke moederfiguren. Ze verscheen onder andere in The Entertainer, A Kind of Loving en jarenlang in televisieseries en komedies.

Jane Asher in een vroege kinderrol

Een bijzonder jong castlid is Jane Asher, die een klein meisje speelt. Ze was pas acht jaar oud en had reeds enkele kinderrollen vertolkt. Haar korte scène behoort tot de bekendste en meest verontrustende gedeelten van de film, hoewel zij zonder bloed of groot spektakel werd gemaakt. Asher bouwde later een lange carrière op in film, televisie en theater. Ze verscheen onder meer in The Masque of the Red Death, Alfie, Deep End en talrijke Britse televisiedrama’s. In de jaren zestig werd ze daarnaast internationaal bekend door haar relatie met Paul McCartney.

De opnamen

De belangrijkste opnamen begonnen op 12 oktober 1954 met nachtelijke scènes in Chessington Zoo. Vanaf 18 oktober werd de rest van de film opgenomen. De productie duurde tot december 1954. Het budget bedroeg naar schatting slechts 42.000 pond. Zelfs voor Hammer was dat bescheiden. De filmmakers moesten daarom bestaande gebouwen, eenvoudige modellen en zorgvuldig gekozen camerastandpunten gebruiken om het verhaal groter te laten lijken. Een aanzienlijk deel werd opgenomen in en rondom Bray Studios in Berkshire. Hammer had daar het landhuis Down Place tot filmstudio verbouwd. Kamers van het huis werden gebruikt als kantoren en laboratoria, terwijl andere gedeelten tot ziekenhuisruimten werden omgebouwd. De hulpdiensten die naar de neergestorte raket rijden, werden gefilmd in het dorp Bray. De raket zelf lag in een veld bij Water Oakley, vlak bij de studio. Regisseur Guest gebruikte een groothoeklens om het landschap en de menigte groter te doen lijken. Aanvankelijk wilde men delen van het veld in brand steken om de landing spectaculairder te maken. Slecht weer verhinderde dat plan. De vochtige, modderige omgeving bleek uiteindelijk echter uitstekend bij de nuchtere Britse sfeer van de film te passen. De beroemde scène met het kleine meisje werd opgenomen bij de East India Docks in Oost-Londen. De scènes die in de film voor London Zoo doorgaan, werden in werkelijkheid in Chessington Zoo opgenomen. Aanvullende beelden van de zoektocht werden door een tweede filmploeg op verschillende plaatsen in Londen gemaakt.

Westminster Abbey in de studio

Hammer vroeg toestemming om in de echte Westminster Abbey te filmen, maar kreeg die niet. Artdirector James Elder Wills moest daarom delen van het enorme gebouw in Bray Studios nabouwen. Gezien het beperkte budget was het onmogelijk om de volledige abdij te reconstrueren. Er werden slechts strategisch gekozen gedeelten gebouwd. Door lage camerastandpunten, schaduwen, rook, matte paintings en delen van steigers te combineren, ontstond toch de indruk van een groot interieur. Ook buitenbeelden van de abdij werden gedeeltelijk met geschilderde achtergronden en optische effecten samengesteld. Volgens locatieonderzoek is in het betreffende gedeelte geen beeld van het echte interieur van Westminster Abbey gebruikt.

De make-up van Phil Leakey

Grimeur Phil Leakey leverde een van de belangrijkste bijdragen aan de film. Hij zou later opnieuw voor Hammer werken aan onder meer The Curse of Frankenstein. Voor Victor Carroon gebruikte Leakey vloeibare rubber, vermengd met glycerine. Hierdoor zag de huid er vochtig, ziekelijk en onnatuurlijk uit. In plaats van het hele gezicht onder zware prothesen te verbergen, accentueerde hij de natuurlijke schaduwen rondom Wordsworths ogen, neus, jukbeenderen en slapen. Leakey werkte nauw samen met cameraman Walter J. Harvey. De belichting moest de make-up ondersteunen. Een verkeerd geplaatste lamp zou het rubber duidelijk zichtbaar kunnen maken, terwijl zorgvuldig licht het gezicht een bijna uitgemergelde, onmenselijke aanblik gaf. Voor Carroons veranderende arm werd een afgietsel gebruikt van de hand van iemand die aan artritis leed. Deze vorm werd vergroot en vervormd. De arm bestond uit latex en rubber en bevatte buisjes waardoor vloeistof kon worden gepompt. Zo kon de prothese tijdens het filmen lijken te zwellen of inwendig te bewegen. Het doel bleef echter steeds hetzelfde: Carroon moest tragisch zijn. Leakey, Guest en producent Hinds wilden dat het publiek niet alleen afkeer, maar vooral verdriet en medelijden zou voelen.

De speciale effecten van Les Bowie

Les Bowie was een pionier van de Britse speciale effecten. Hij beschikte niet over de middelen van grote Amerikaanse studio’s, maar werd beroemd om zijn inventiviteit. Voor The Quatermass Xperiment maakte hij miniaturen, modellen, optische effecten en geschilderde uitbreidingen van sets. De neergestorte raket en Westminster Abbey konden daardoor groter lijken dan de werkelijk gebouwde decorstukken. Bowie gebruikte zogenaamde matte paintings: gedeelten van een beeld werden geschilderd en vervolgens fotografisch gecombineerd met echte opnamen. Voor het publiek leek het daardoor alsof de acteurs zich in veel ruimere omgevingen bevonden. Het beperkte budget werkte soms in het voordeel van de film. Val Guest kon het onbekende gevaar niet voortdurend duidelijk tonen. Daarom hield hij veel buiten beeld. Geluiden, reacties van personages, schaduwen en korte glimpen laten de verbeelding van de kijker het werk doen. Juist daardoor blijft de film dikwijls beklemmender dan producties die hun monster voortdurend laten zien.

De zwart-witfotografie

Cameraman Walter J. Harvey filmde in contrastrijk zwart-wit. De keuze was gedeeltelijk financieel, maar werd een grote artistieke kracht. De harde verlichting van laboratoria contrasteert met donkere straten, vochtige tunnels en verlaten industriële gebieden. Carroons bleke gezicht lijkt uit de duisternis tevoorschijn te komen. Het ontbreken van kleur geeft de film bovendien de uitstraling van een nieuwsreportage uit de jaren vijftig. Gastregisseur Val Guest liet de camera geregeld dicht bij de acteurs komen. Vooral bij Richard Wordsworth worden ogen, huid en kleine bewegingen belangrijker dan woorden. De film toont daarmee dat horror niet afhankelijk hoeft te zijn van grote monsters of uitbundige decors.

De muziek van James Bernard

De muziek werd gecomponeerd door James Bernard, die later een van de voornaamste muzikale stemmen van Hammer zou worden. Bernard was niet de oorspronkelijke keuze. Componist John Hotchkis werd eerst aangesteld, maar werd ziek. Muzikaal leider John Hollingsworth stelde vervolgens Bernard voor, met wie hij eerder bij BBC-radioproducties had gewerkt. Omdat Bernard nog weinig ervaring met filmmuziek had, mocht hij slechts een beperkt orkest gebruiken. De partituur werd hoofdzakelijk geschreven voor strijkers en slagwerk en uitgevoerd door musici van het Royal Opera House Orchestra. Deze beperkingen hielpen de film. In plaats van romantische of heroïsche ruimtemuziek schreef Bernard een nerveuze, dreigende partituur. Scherpe strijkers en percussie versterken de indruk van een biologisch en psychologisch gevaar. Bernard componeerde later de beroemde muziek voor Hammers The Curse of Frankenstein, Dracula, The Hound of the Baskervilles, The Mummy en Dracula: Prince of Darkness. Zijn samenwerking met Hammer bepaalde in grote mate hoe Britse gotische horror in de jaren vijftig en zestig zou klinken.

Nigel Kneale en zijn onvrede

Hoewel de film op zijn werk was gebaseerd, was schrijver Nigel Kneale niet volledig tevreden met het resultaat. Kneale had Quatermass bedacht als een intelligente, nadenkende wetenschapper die vooruitgang nastreeft maar ook de morele gevolgen van zijn werk begrijpt. In de film werd hij harder, autoritairder en actiegerichter. Vooral Brian Donlevy’s vertolking stond ver van Kneales oorspronkelijke voorstelling. Daarnaast vond Kneale dat de film de subtiele ideeën van zijn televisieserie vereenvoudigde ten gunste van horror en actie. Zijn naam verscheen aanvankelijk alleen als schrijver van het oorspronkelijke televisieprogramma; hij had weinig rechtstreekse invloed op het filmscenario. Toch behield de verfilming belangrijke kenmerken van Kneales werk: wantrouwen tegenover ongecontroleerde wetenschappelijke vooruitgang, angst voor het onbekende, de kwetsbaarheid van het menselijk lichaam en het idee dat buitenaards leven niet noodzakelijk op mensen lijkt of als mensen denkt. Kneale kreeg later meer controle. Voor Quatermass 2 en Quatermass and the Pit werkte hij zelf mee aan de filmscenario’s.

Verschillen met de televisieserie

De film is aanzienlijk korter en directer dan de BBC-serie:

  • De aanloop naar de landing van de raket werd sterk ingekort.
  • De politieactie kreeg een grotere rol.
  • De horror rond Carroons lichamelijke toestand werd nadrukkelijker.
  • Professor Quatermass werd harder en daadkrachtiger gemaakt.
  • De British Rocket Group werd de British-American Rocket Group.
  • Sommige personages werden samengevoegd, veranderd of verwijderd.
  • Verschillende gebeurtenissen en de ontknoping werden voor de film herschreven.

De televisieserie richtte zich sterker op ideeën en gesprekken. De film vertrouwt meer op beelden, beweging en spanning. Daardoor zijn het twee verschillende interpretaties van hetzelfde uitgangspunt.

Ontvangst en succes

De film ging op 26 augustus 1955 in première in het London Pavilion aan Piccadilly Circus. De voorstelling werd aangevuld met The Eric Winstone Band Show. The Quatermass Xperiment werd een onverwacht groot succes. Tijdens de Londense vertoningen bracht hij naar verluidt ongeveer 3.500 pond per week op, een uitstekend resultaat voor een relatief goedkope Britse productie. In de Verenigde Staten verscheen de film onder de titel The Creeping Unknown. De Amerikaanse versie was enkele minuten korter en werd dikwijls vertoond als onderdeel van een dubbelprogramma met The Black Sleep, met onder anderen Basil Rathbone, Lon Chaney Jr. en Bela Lugosi. De succesvolle Amerikaanse uitbreng was bijzonder belangrijk. Ze bewees dat Hammer met beperkte middelen films kon maken die ook buiten Groot-Brittannië een groot publiek bereikten.

Het begin van Hammer Horror

Voor 1955 maakte Hammer voornamelijk goedkope misdaadfilms, komedies, avonturenfilms en bewerkingen van populaire radio- en televisieprogramma’s. The Quatermass Xperiment toonde de studio welke richting commercieel het interessantst was. Uit Hammers eigen marktonderzoek bleek dat bezoekers vooral op de griezelige en lichamelijke elementen reageerden. Het was niet alleen de raket of de wetenschap die hen aantrok, maar vooral het gevoel dat iets onbekends het menselijke lichaam kon binnendringen en veranderen. Michael Carreras, een van de belangrijkste figuren binnen Hammer, verklaarde later dat deze film eigenlijk de basis legde voor de volledige latere Hammer-horrorreeks.

Het succes leidde rechtstreeks naar:

  • X the Unknown uit 1956, aanvankelijk bedoeld als een nieuw Quatermass-verhaal;
  • Quatermass 2 uit 1957;
  • The Curse of Frankenstein uit 1957;
  • Dracula uit 1958;
  • The Mummy uit 1959;
  • Quatermass and the Pit uit 1967.

Hammer wilde het woord Quatermass aanvankelijk opnieuw gebruiken voor X the Unknown. Nigel Kneale weigerde echter toestemming, omdat hij meer controle over zijn personage wilde behouden. Daarom werd voor die film een andere wetenschapper bedacht.

Waarom de film nog altijd werkt

The Quatermass Xperiment is geen groot spektakelstuk. De kracht zit in de ernst waarmee het ongelooflijke wordt behandeld. De personages leven in een herkenbaar Engeland van politiemannen, ziekenwagens, journalisten, ambtenaren, eenvoudige ziekenhuiskamers en donkere straten. Midden in die gewone wereld verschijnt iets waarvoor geen woorden of procedures bestaan. Victor Carroon is daarbij essentieel. Hij is geen eenvoudige schurk en ook geen traditioneel monster. Hij is in de eerste plaats een slachtoffer. Die tragische benadering maakt de film emotioneler en verontrustender dan veel andere ruimtefilms uit dezelfde periode.

Historische betekenis

De film was niet de eerste Britse sciencefictionfilm en evenmin de eerste Hammer-productie met griezelelementen. Hij was wel de film waarin verschillende kenmerken van de latere Hammerstijl voor het eerst overtuigend samenkwamen. Latere Hammerfilms zouden beroemd worden door felle kleuren, bloed, gotische kastelen en sterren als Christopher Lee en Peter Cushing. The Quatermass Xperiment is nog zwart-wit en speelt in een moderne omgeving, maar de basis is reeds aanwezig: ernstige horror voor een volwassen publiek, gemaakt met vakmanschap en commerciële durf.

Besluit

The Quatermass Xperiment is veel meer dan een eenvoudige monsterfilm uit 1955. Het is een sombere vertelling over wetenschappelijke ambitie, verantwoordelijkheid en de angst voor iets wat buiten de menselijke kennis ligt. Val Guest gaf het fantastische verhaal de nuchtere vorm van een nieuwsreportage en politieonderzoek. Richard Wordsworth maakte van Victor Carroon een tragische en beklijvende figuur. Brian Donlevy veranderde Quatermass in een harde, daadkrachtige leider, ook al week zijn vertolking sterk af van Nigel Kneales oorspronkelijke bedoeling. Phil Leakey, Les Bowie, Walter J. Harvey en James Bernard zorgden met bescheiden middelen voor beelden en geluiden die de film zijn duistere identiteit gaven. Zonder deze productie zou Hammer mogelijk nooit op dezelfde manier zijn uitgegroeid tot de beroemdste Britse horrorstudio van de twintigste eeuw. De film opende de deur naar The Curse of Frankenstein, Dracula en een volledige traditie van Britse griezelfilms. Bijna driekwart eeuw later blijft hij bijzonder doeltreffend. Niet omdat hij alles laat zien, maar omdat hij precies genoeg toont om de kijker bang te maken voor wat nog verborgen blijft.

Geen opmerkingen:

Een reactie posten

CINEMA TRIOS IN GENK 1980

Remastered Een avond naar de film, aan de hand van een programma uit 1980 Een bioscoopprogramma kan een hele tijd terugbrengen. Op deze bewa...