dinsdag 1 september 2026

KING KONG 1933


2 Posters ontworpen door Jp

Het achtste wereldwonder dat de filmgeschiedenis veranderde

In het voorjaar van 1933, terwijl Amerika nog diep gebukt ging onder de Grote Depressie, verscheen in de bioscopen een wezen dat niemand ooit eerder had gezien. Hij was geen gewone gorilla en evenmin een dier dat werkelijk had bestaan. Hij was een schepping van staal, rubber, bont, techniek en vooral onbegrensde verbeeldingskracht. Zijn naam was Kong. King Kong was veel meer dan een spannende avonturenfilm. Het was een technisch waagstuk waarin acteurs, miniatuurdecors, geschilderde achtergronden, mechanische lichaamsdelen en beeldje-voor-beeldje opgenomen poppen samensmolten tot één overtuigende filmwereld. De prent werd geproduceerd door RKO Radio Pictures en geregisseerd door Merian C. Cooper en Ernest B. Schoedsack. De hoofdrollen werden vertolkt door Fay Wray, Robert Armstrong en Bruce Cabot. De film ging op 2 maart 1933 in New York in première en werd op 7 april algemeen uitgebracht. De oorspronkelijke speelduur verschilde per vertoningskopie, maar bedroeg ongeveer honderd minuten. American Film Institute

Een filmmaker met een reusachtig idee

Het oorspronkelijke idee kwam hoofdzakelijk van Merian C. Cooper. Hij was geen doorsnee studioman, maar een avonturier, vliegenier, journalist en documentairemaker. Samen met Ernest B. Schoedsack had hij eerder gevaarlijke expedities ondernomen en films gemaakt op afgelegen plaatsen. Hun bekendste vroege producties waren Grass: A Nation’s Battle for Life uit 1925 en Chang: A Drama of the Wilderness uit 1927. Tijdens zulke ondernemingen had Cooper gezien hoe sterk wilde dieren op een bioscooppubliek konden inwerken. Hij raakte bijzonder gefascineerd door gorilla’s en speelde met het idee om een film te maken waarin een enorme aap het tegen andere reusachtige dieren zou opnemen. Aanvankelijk dacht hij zelfs aan echte gorilla’s en komodovaranen, maar zo’n productie zou onpraktisch, gevaarlijk en nauwelijks controleerbaar zijn geweest. Bij RKO maakte Cooper kennis met het werk van specialeffectsontwerper Willis H. O’Brien. Die had in 1925 al dinosaurussen tot leven gebracht in The Lost World. O’Brien werkte bij RKO aan een nooit voltooide film met de titel Creation, over mensen die op een onbekend eiland prehistorische dieren ontdekten. Cooper vond het verhaal van dat project onvoldoende spannend, maar zag onmiddellijk de mogelijkheden van O’Briens miniaturen en animatietechniek. Zo kwamen twee ideeën bij elkaar: Coopers reusachtige gorilla en O’Briens wereld vol prehistorische monsters. Het resultaat werd het verhaal van een filmploeg die naar een onbekend eiland reist, daar een reusachtige aap aantreft en hem uiteindelijk naar New York brengt. De film droeg tijdens de voorbereiding werktitels als The Beast, Kong en The Eighth Wonder. De eenvoudige naam King Kong bleek uiteindelijk krachtiger dan alle andere voorstellen. American Film Institute

Twee regisseurs, ieder met zijn eigen kracht

Merian C. Cooper en Ernest B. Schoedsack deelden de regie, maar hadden elk hun eigen terrein. Cooper bewaakte vooral het grote concept, de actiescènes, de technische effecten en de manier waarop Kong als filmfiguur moest overkomen. Schoedsack was sterk in avontuurlijke taferelen, buitenopnamen en het regisseren van acteurs. Hun samenwerking was gebaseerd op jarenlange ervaring. Ze kenden gevaar, verre reizen en onvoorspelbare omstandigheden niet alleen uit boeken. Dat verklaart waarom de reis met het schip Venture, de landing op Skull Island en de ontdekkingstocht door de jungle nog altijd een gevoel van echt avontuur oproepen. De fictieve filmmaker Carl Denham, gespeeld door Robert Armstrong, vertoonde bovendien duidelijke trekken van Cooper zelf. Denham is rusteloos, roekeloos en voortdurend op zoek naar beelden die niemand anders durft te maken. Hij wil de wereld iets tonen dat nog nooit eerder werd gezien. Eigenlijk verwoordt hij daarmee de ambitie van de makers van King Kong. Cooper en Schoedsack zijn zelfs kort in de film te zien. Tijdens de slotscène, waarin vliegtuigen Kong rond het Empire State Building aanvallen, speelden zij twee van de piloten en boordschutters.

Fay Wray als Ann Darrow

De belangrijkste menselijke rol was die van Ann Darrow, vertolkt door Fay Wray. Aan het begin van de film is Ann een arme, hongerige jonge vrouw die in het door de economische crisis getroffen New York probeert te overleven. Carl Denham neemt haar mee omdat hij voor zijn geheimzinnige filmexpeditie dringend een vrouwelijke hoofdrolspeelster nodig heeft. Fay Wray werd geboren in Canada en groeide op in de Verenigde Staten. Zij had al in talrijke stomme films en vroege geluidsfilms gespeeld toen Cooper haar de rol van Ann aanbood. Volgens Wray beloofde hij haar dat zij tegenover de “langste en donkerste hoofdrolspeler van Hollywood” zou komen te staan. Zij dacht even dat Cooper Clark Gable bedoelde. Pas later ontdekte ze dat haar tegenspeler een reusachtige aap zou zijn. British Film Institute Tijdens de opnamen zag Wray Kong meestal helemaal niet. Zij speelde tegenover losse decorstukken, een mechanische hand, een geschilderde achtergrond of een leeg punt waarop zij volgens de regisseur moest reageren. Haar beroemde angstkreten waren daardoor buitengewoon belangrijk. Met haar stem, ogen en lichaamshouding moest zij een monster zichtbaar maken dat pas maanden later door de animatoren aan het beeld zou worden toegevoegd. Voor scènes waarin Kong haar vasthoudt, bouwde men een enorme mechanische hand. Wray werd in de palm geplaatst, waarna de vingers om haar heen sloten. De constructie werd met kabels en hendels bediend. De bewegingen waren niet altijd zacht of voorspelbaar. Wray moest haar evenwicht bewaren, angst spelen en tegelijk voorkomen dat zij uit de hand gleed. In andere scènes werd zij tegen een groot mechanisch borststuk van Kong geplaatst. Voor sommige gevaarlijke momenten werden stuntdubbelgangers ingezet. Het American Film Institute vermeldt onder anderen Pauline Wagner, Aline Goodwin, Lee Kinney, Lillian Jones, Marcella Allen en Cherie May als stuntdubbelgangers voor Fay Wray. American Film Institute

Robert Armstrong, Bruce Cabot en de verdere cast

Robert Armstrong speelde Carl Denham. Hij gaf het personage de overtuigingskracht van een avonturier die iedereen met zich meesleept. Denham is niet werkelijk kwaadaardig, maar zijn eerzucht verblindt hem. Hij ziet Kong eerst als een sensationele ontdekking en pas te laat als een levend wezen dat door zijn gevangenneming tot de ondergang wordt gedreven.

Bruce Cabot vertolkte Jack Driscoll, de stuurman die aanvankelijk weinig begrip heeft voor de aanwezigheid van een vrouw aan boord. Gaandeweg wordt hij verliefd op Ann en waagt hij op Skull Island zijn leven om haar te redden. King Kong was een van Cabots eerste belangrijke films en maakte hem bekend bij een groot publiek.

De Duitse acteur Frank Reicher speelde kapitein Englehorn. Sam Hardy verscheen als theateragent Charles Weston. Noble Johnson vertolkte het stamhoofd op Skull Island, terwijl Steve Clemente de rituele leider of “Witch King” speelde. Verder waren onder anderen James Flavin als tweede stuurman Briggs en Victor Wong als scheepskok Charlie te zien.

De voorstelling van de bewoners van Skull Island is duidelijk een product van het koloniale Hollywood van de jaren dertig. Hun cultuur wordt niet realistisch weergegeven, maar opgebouwd uit toenmalige stereotypen over zogenaamde “primitieve” volkeren. Dat onderdeel van de film vraagt vandaag om historische duiding. Het technische meesterschap van de productie blijft indrukwekkend, maar sommige menselijke voorstellingen weerspiegelen de vooroordelen van hun tijd.

Hoe Kong werkelijk werd gemaakt

Kong was geen acteur in een apenpak. Voor het grootste gedeelte werd hij gespeeld door kleine, beweegbare modellen. Binnenin zat een metalen skelet of armatuur met verstelbare kogelgewrichten. Daarover werden schuimrubber, spieren en dierenvacht aangebracht. Willis O’Brien en zijn medewerkers bewogen het model telkens een heel klein stukje. Daarna werd één filmbeeldje opgenomen. Vervolgens werd een arm, been, vinger, kaak of oog opnieuw een fractie verplaatst en volgde het volgende beeldje. Bij normale projectiesnelheid vloeiden al die afzonderlijke houdingen samen tot beweging. Voor één seconde film waren ongeveer 24 afzonderlijke opnamen nodig. Een korte scène kon daardoor dagen in beslag nemen. Een fout in de beweging, een verschoven decorstuk of een verandering in het licht kon betekenen dat men opnieuw moest beginnen. De techniek werd stop-motion of, in de publiciteit van toen, soms “model animation” genoemd. O’Brien gaf Kong kleine aarzelingen, blikken en gebaren, waardoor de pop geen gevoelloos monster bleef maar een herkenbaar karakter kreeg. Zijn werk zou later onder anderen Ray Harryhausen inspireren. British Film Institute Er werden verschillende Kong-modellen gebruikt. Een bewaard gebleven metalen armatuur uit de productie, bestemd voor de scènes rond het Empire State Building, meet ongeveer 56 centimeter. Het geraamte bestond uit staal en andere legeringen en had beweegbare gewrichten, een scharnierende ruggengraat, afzonderlijk verstelbare vingers en een beweegbare kaak. Christie’s Kong veranderde in de film soms schijnbaar van grootte. Op Skull Island werd hij doorgaans voorgesteld als ongeveer vijf tot zes meter hoog, terwijl hij in New York veel groter lijkt. De makers pasten zijn afmetingen aan de compositie en dramatiek van iedere scène aan. Visuele kracht was belangrijker dan een volledig consequente meetkundige schaal.

Miniatuurdecors en geschilderde werelden

De jungle van Skull Island werd niet op een tropisch eiland gefilmd. Zij ontstond grotendeels in de studio. Miniatuurrotsen, bomen, planten en tempelruïnes werden gecombineerd met geschilderde achtergronden en glasplaten. Door verschillende lagen achter elkaar te plaatsen, ontstond een buitengewone diepte. De beroemde muur en reusachtige poort waren grote studiobouwwerken. Delen ervan waren eerder gebruikt voor andere RKO-producties. Ook verschillende junglesets werden gedeeld met The Most Dangerous Game, een avonturenfilm uit 1932 waarin eveneens Fay Wray en Robert Armstrong meespeelden. Overdag werkte Schoedsack aan die film en ’s avonds werden op sommige van dezelfde sets scènes voor King Kong opgenomen. American Film Institute Om acteurs en miniatuurmonsters in hetzelfde beeld te krijgen, gebruikte de ploeg meerdere technieken. Bij achterprojectie werd eerder opgenomen animatie op een doorschijnend scherm achter de acteurs geprojecteerd. Fay Wray kon zo naar een gevecht tussen Kong en een dinosaurus kijken, hoewel het gevecht alleen als geprojecteerd beeld bestond. Nog verfijnder was miniatuurachterprojectie. In een klein decor werd een piepklein scherm geplaatst waarop levende acteurs werden geprojecteerd. Voor dat scherm kon O’Brien zijn modellen beeldje voor beeldje bewegen. Zo leek het alsof echte mensen zich in dezelfde ruimte bevonden als Kong en de dinosaurussen. Verder gebruikte de productie matte paintings, meervoudige belichting en optische combinaties. Soms werd slechts een deel van een filmbeeld belicht. Daarna liep dezelfde filmstrook opnieuw door de camera om het andere gedeelte toe te voegen. Iedere scène was een nauwkeurig samengestelde illusie. Voor grote close-ups bestonden levensgrote onderdelen van Kong, waaronder een enorme kop, schouders, armen en handen. Technici bedienden de ogen, wenkbrauwen, neusgaten, lippen en kaak met kabels en hendels. Daardoor zien sommige close-ups er anders uit dan de stop-motionbeelden, maar in 1933 moeten ze een verbijsterende indruk hebben gemaakt.

Dinosaurussen en gevechten

Skull Island werd bevolkt door een hele verzameling prehistorische dieren. Kong vecht onder meer tegen een vleesetende dinosaurus, een slangachtig reptiel en een vliegend monster. De diermodellen werden net als Kong opgebouwd rond metalen geraamten. De makers streefden niet naar de wetenschappelijke nauwkeurigheid die we vandaag verwachten. De dinosaurussen weerspiegelden de kennis en populaire illustraties uit het begin van de twintigste eeuw. Ze sleepten soms hun staart over de grond en gedroegen zich meer als fantasiedraken dan als moderne paleontologische reconstructies. Toch waren de gevechten zorgvuldig gechoreografeerd. Vooral Kongs strijd met de grote vleesetende dinosaurus is beroemd. Kong worstelt, wordt bijna gebeten, herpakt zich en breekt uiteindelijk de kaak van zijn tegenstander. Daarna beweegt hij de gebroken kaak nog even heen en weer, alsof hij wil controleren of het dier werkelijk dood is. Dat kleine gebaar geeft hem karakter en toont hoe opmerkzaam O’Brien animeerde.

De verdwenen spinnenscène

Een van de bekendste verhalen rond de productie gaat over de zogenaamde spider-pit sequence. Nadat Kong de boomstam met de zeelieden in het ravijn heeft laten vallen, zouden de overlevenden beneden worden aangevallen door reusachtige spinnen, insecten en andere gruwelijke dieren. De scène werd opgenomen, maar vóór de definitieve uitbreng verwijderd. Volgens Cooper vertraagde ze het verhaal en leidde de gruwel de aandacht af van Kong. Van het oorspronkelijke filmmateriaal is geen volledige, bevestigde kopie teruggevonden. Foto’s, ontwerpen en herinneringen van medewerkers tonen echter aan dat de sequentie werkelijk werd voorbereid en waarschijnlijk gemonteerd.

Het geluid van een monster

Ook Kongs stem was een kunstmatige creatie. Geluidstechnicus Murray Spivack nam dierengeluiden op en veranderde de snelheid en toonhoogte ervan. Gebrul van leeuwen en tijgers werd achterstevoren afgespeeld, vertraagd en met andere klanken gecombineerd. Zo ontstond een geluid dat niet bij één bestaand dier hoorde. Voor rustigere geluiden zou Spivack zelf in een microfoon hebben gegromd en die opname daarna hebben bewerkt. Het resultaat gaf Kong zowel dierlijke kracht als emotie. Zijn gebrul werd even herkenbaar als zijn silhouet op het Empire State Building.

De muziek van Max Steiner

Componist Max Steiner schreef een van de belangrijkste vroege symfonische filmmuzieken uit Hollywood. In een tijd waarin veel films slechts beperkt gebruikmaakten van achtergrondmuziek, gaf Steiner personages en gebeurtenissen herkenbare muzikale thema’s. De muziek volgt de actie nauwkeurig, maar versterkt ook de tragiek. Kong krijgt niet alleen dreigende klanken. Naarmate het verhaal vordert, klinkt er steeds meer verdriet in zijn muzikale thema. Daardoor wordt de finale geen eenvoudige overwinning van de mens op een monster, maar de ondergang van een gevangen en onbegrepen wezen. Steiners muziek bewees dat een oorspronkelijke filmscore het tempo, de spanning en de emoties van een productie kon sturen. Ze hielp mee de basis te leggen voor de grote symfonische Hollywoodmuziek van latere decennia. Criterion Collection

De première en het succes

King Kong beleefde zijn grote première in New York tijdens een van de donkerste economische perioden van de Amerikaanse geschiedenis. Toch stroomden de mensen naar de bioscoop. Zij wilden het “achtste wereldwonder” met eigen ogen zien. Het succes was bijzonder belangrijk voor RKO, dat financieel zwaar onder druk stond. De film werd later meermaals opnieuw uitgebracht. Bij die heruitgaven werden bepaalde scènes geschrapt vanwege strengere censuurregels. Zo verdwenen beelden waarin Kong delen van Anns kleding verwijdert en verschillende gewelddadige momenten in New York. Veel van dat materiaal werd tientallen jaren later teruggevonden en opnieuw in de film geplaatst. Volgens het BFI werd de film in de eerste 23 jaar na zijn première vijfmaal heruitgebracht. British Film Institute

De val van Kong

De slotscène op het Empire State Building behoort tot de bekendste momenten uit de filmgeschiedenis. Hoog boven New York beschermt Kong Ann terwijl vliegtuigen rond het gebouw cirkelen. Kogels treffen hem en langzaam verliest hij zijn kracht. Hij zet Ann nog één keer voorzichtig neer, wordt opnieuw geraakt en valt naar beneden. Op straat kijkt Denham naar het dode lichaam. Wanneer een politieman opmerkt dat de vliegtuigen hem hebben gedood, antwoordt Denham met de beroemd geworden gedachte dat niet de vliegtuigen, maar schoonheid het beest heeft gedood. Die woorden maken duidelijk waarom de film meer werd dan een technisch spektakel. Kong begint als een angstaanjagend monster, maar eindigt als de tragische hoofdfiguur. Hij werd uit zijn wereld weggehaald, geketend, tentoongesteld en vernietigd toen hij probeerde te ontsnappen.

Een onsterfelijke film

In 1991 werd King Kong opgenomen in het Amerikaanse National Film Registry wegens zijn culturele, historische en esthetische betekenis. Zijn invloed is zichtbaar in vrijwel iedere latere monsterfilm en in generaties van specialeffectsartiesten. Library of Congress Zonder Kong zouden films als Mighty Joe Young, The Beast from 20,000 Fathoms, Godzilla, Jason and the Argonauts en zelfs moderne spektakelfilms er waarschijnlijk anders hebben uitgezien. Ray Harryhausen vertelde dat het zien van King Kong als dertienjarige zijn leven veranderde en hem richting stop-motion stuurde. De technieken uit 1933 zijn voor moderne ogen soms zichtbaar, maar juist daarin schuilt een groot deel van hun schoonheid. Iedere beweging werd met de hand gemaakt. Iedere boom, rots en wolk werd gebouwd, geschilderd of belicht. Achter iedere seconde zat geduld, vakmanschap en verbeeldingskracht. Kong bestond niet, maar de makers gaven hem gewicht, woede, angst, tederheid en verdriet. Daarom kijken we na meer dan negentig jaar niet alleen naar een miniatuurpop. We kijken naar een levend filmicoon dat hoog boven New York staat, de vliegtuigen trotseert en zich voor altijd in het geheugen van de cinema heeft genesteld.

Geen opmerkingen:

Een reactie posten

CINEMA TRIOS IN GENK 1980

Remastered Een avond naar de film, aan de hand van een programma uit 1980 Een bioscoopprogramma kan een hele tijd terugbrengen. Op deze bewa...